Istočno pitanje (3): Balkan između Atlantizma i Evroazije

Balkan je kroz čitavu svoju istoriju bio prostor susreta civilizacija, religija i velikih sila. Nekada između Osmanskog, Austrougarskog i Ruskog carstva, danas između Evropske unije, NATO-a, Rusije, Turske, ali sve više i Kine. Upravo zbog toga savremeni Balkan ponovo dobija karakter geopolitičke tampon zone u kojoj se prepliću različiti politički, bezbjednosni i civilizacijski projekti.

Poslije završetka Hladnog rata činilo se da je sudbina regiona definitivno određena. NATO intervencije, proširenje Evropske unije i dominacija američke geopolitike ostavljali su utisak da je Balkan nepovratno integrisan u zapadni politički prostor. Međutim, posljednjih desetak godina situacija se značajno mijenja.

Rat u Ukrajini, kriza Evropske unije, energetski sukobi i uspon multipolarnog svijeta otvorili su novo pitanje: da li Balkan ostaje dio evroatlantskog projekta ili ponovo postaje prostor balansiranja između Istoka i Zapada?

Šta je Atlantizam?

Atlantizam predstavlja političku i bezbjednosnu ideju zasnovanu na savezništvu Evrope i Sjedinjenih Američkih Država, prvenstveno kroz NATO savez i zapadni liberalni poredak nastao nakon Drugog svjetskog rata.

Za zemlje Balkana atlantizam je tokom posljednjih decenija značio članstvo u NATO-u, evropske integracije, bezbjednosno oslanjanje na SAD i prihvatanje zapadnog političkog i ekonomskog modela.

Većina država regiona danas je ili članica NATO-a ili otvoreno teži integraciji u zapadne strukture.

Međutim, unutar samog Balkana postoje velike razlike u odnosu prema toj politici.

Srbija između dva svijeta

Najizraženiji primjer balansiranja između Atlantizma i Evroazije jeste Srbija.

Sa jedne strane, Srbija ekonomski i institucionalno ostaje snažno vezana za Evropsku uniju. EU je njen najveći trgovinski partner, najveći investitor i formalni spoljnopolitički cilj.

Sa druge strane, Srbija održava bliske odnose sa Rusijom, vojnu neutralnost i saradnju sa Kinom, pri čemu odbija potpuno usklađivanje sa zapadnom politikom prema Moskvi.

Upravo zbog toga Srbija danas pokušava voditi višesmjernu politiku. Nju karakterišu evropske integracije bez odricanja od Rusije, saradnju sa Kinom bez sukoba sa Zapadom i očuvanje regionalnog uticaja bez otvorenog svrstavanja.

Takva politika postaje sve teža u uslovima rastuće globalne polarizacije.

Rusija i pravoslavna dimenzija Balkana

Ruski uticaj na Balkanu nikada nije bio samo politički ili vojni. On ima i snažnu kulturnu, religijsku i istorijsku dimenziju.

Kroz ideju pravoslavnog i slovenskog zajedništva Rusija je tradicionalno sebe predstavljala kao zaštitnika pravoslavnih naroda Balkana. Taj narativ prisutan je još od vremena Dostojevskog i rusko-turskih ratova u 19. vijeku.

Danas se taj uticaj manifestuje kroz energetiku, medije, kulturne veze, podršku vojnoj neutralnosti i političku saradnju sa dijelom balkanskih elita.

Rat u Ukrajini dodatno je pojačao podjele u regionu oko odnosa prema Rusiji.

Ruska crkva u Banjaluci

Turska i neoosmanska politika

Paralelno sa ruskim povratkom, Balkan posljednjih godina bilježi i rastući uticaj Turske.

Politika Redžepa Tajipa Erdogana često se opisuje kao „neoosmanska“, ne u smislu obnove carstva, nego pokušaja jačanja političkog, ekonomskog i kulturnog uticaja na prostorima nekadašnjeg Osmanskog carstva.

Turska na Balkanu ulaže u infrastrukturu, vjerske institucije, obrazovanje, medije i trgovinu.

Posebno snažan uticaj ima među muslimanskim zajednicama regiona, ali nastoji održavati dobre odnose i sa drugim državama Balkana.

Kina i novi put svile

Kina je na Balkan ušla prije svega ekonomski.

Kroz projekat „Pojas i put“ kineske kompanije investirale su u puteve, željeznice, energetiku, rudnike i industrijske projekte.

Za mnoge balkanske države kineski kapital predstavlja alternativu zapadnim finansijskim institucijama.

Međutim, Evropska unija i SAD sve češće upozoravaju da kineski uticaj nije samo ekonomski nego i geopolitički.

Kriza Evropske unije i zamor proširenja

Jedan od ključnih razloga zbog kojih Balkan ostaje otvoren za različite geopolitičke uticaje jeste usporavanje evropskih integracija.

Godinama se govori o „evropskoj perspektivi Balkana“, ali proširenje stagnira, povjerenje građana opada, a region sve više sumnja u realnu spremnost EU da primi nove članice.

Takva situacija otvara prostor drugim silama da povećavaju svoj uticaj.

Balkan kao prostor geopolitičkog balansiranja

Savremeni Balkan danas nije potpuno ni istočni ni zapadni prostor.

On predstavlja zonu preplitanja interesa, prostor energetske tranzicije, bezbjednosni koridor i civilizacijsku granicu između različitih političkih modela.

Upravo zbog toga Balkan ostaje jedan od najosjetljivijih prostora evropske geopolitike.

Novo Istočno pitanje

Kao i u 19. vijeku, Balkan danas ponovo postaje dio šireg Istočnog pitanja.

Nekada je to bilo pitanje raspada Osmanskog carstva i ravnoteže evropskih sila. Danas je to pitanje odnosa Zapada i Rusije, budućnosti Evropske unije, američkog uticaja, kineskog ekonomskog prodora i novog multipolarnog svijeta.

Zbog toga Balkan više nije samo regionalno pitanje nego dio mnogo šire globalne geopolitičke transformacije.

I upravo zato će prostor između Atlantizma i Evroazije vjerovatno još dugo ostati jedno od ključnih mjesta evropske politike u 21. vijeku.

(Nastaviće se)

ISTOK