Američki energetski prodor preko Jadrana: Balkan u novoj geopolitičkoj igri (4)

Jadransko-balkanski prostor postaje jedna od ključnih tačaka nove geopolitičke borbe između Atlantizma i Evroazije, pri čemu energetika i infrastruktura postaju glavni instrumenti političkog uticaja.

Prema natpisima nekih svjetskih medija Jadran ponovo postaje strateški prostor za SAD.

U tim analizama se navodi da je kriza na Bliskom Istoku i Ormuzu danas pozicionirala Jadran danas kao energetsku kapiju Balkana, ali i alternativu ruskim energetskim pravcima koji su zaštićeni na prostoru uticaja Irana.

Kao što su u jednoj istorijskoj parali nekada velike sile kontrolisale moreuze i trgovačke puteve, danas kontrolišu, LNG terminale, gasne pravce, luke i energetske mreže.

O tome govore veliki investicioni projekti kao LNG Krk, jadransko-jonski gasni projekti, dominantno prisustvo američkih energetskih kompanija, kao i saobraćajno povezivanje Hrvatske, BiH, Srbije i Crne Gore.

Američka strategija: smanjenje ruskog uticaja

SAD već godinama pokušavaju smanjiti energetsku zavisnost Evrope od Rusije, kontrolisati pravce snabdijevanja, ojačati LNG infrastrukturu i Balkan vezati za zapadni energetski sistem.

Energetika je postala produžetak geopolitike.

Rat u Ukrajini je taj proces ubrzao.

Ruski uticaj u regionu se manifestovao kroz nastojanje vezivanja Balkana za svoj energetski sistem. On se dovijao preko Gasproma, Naftne industrije Srbije (NIS), gasnih ugovora i projekata poput Južnog toka i TurkStreama. Moskva je dugo imala snažan politički uticaj kroz podršku Srbiji oko Kosova, veto u Savjetu bezbjednosti UN i protivljenje širenju NATO-a. To je Rusiji davalo snažan simbolički kapital u regionu.

Međutim, njen stvarni ekonomski kapacitet na Balkanu bio je dosta ograničen i u odnosu na EU. SAD su ruski uticaj smanjivale postepeno i višeslojno. Najvažniji instrument bilo je širenje NATO-a. U NATO su ušli Hrvatska, Albanija, Crna Gora, Sjeverna Makedonija. Time je gotovo cijeli Jadran postao NATO prostor. Za Rusiju je posebno bolan bio ulazak Crne Gore, jer je Moskva računala na njen strateški položaj na Jadranu.

Rat u Ukrajini predstavlja možda najveći udar na ruski uticaj u Evropi od kraja Hladnog rata. Evropa ubrzano smanjila energetsku zavisnost od Rusije, NATO se dodatno proširio, Finska i Švedska ušle su u savez, a Balkan je pod većim pritiskom da se geopolitički opredijeli.

Istovremeno, Rusija pokušava očuvati uticaj kroz identitetska pitanja, pravoslavlje, medije i političke saveznike.

Saobraćajni koridori kao nova geopolitika

Balkan danas postaje prostor velikih infrastrukturnih projekata kao Koridor Vc, razvoj mreže auto-puteva prema Jadranu, ali i kineske pruge, sa posebnim akcentom na luke Ploče, Bar i Drač i povezivanje srednje Evrope sa Mediteranom.

Tu se prepliću američki, evropski, kineski i turski interesi.

Jadransko-jonski autoput je pored Koridora VC jedna od ključnih saobraćajnih mreža koji treba da spoji cijeli prostor od sjevera Hrvatske, preko dijela BiH i Crne Gore, do Albanije i Grčke. Na tu saobračajnu osovoinu se nadovezuju različiti bočni putni pravci, a Vlada RS je pokrenula projekat Banjaluka-Mliništa-Glamoč prema Splitu, kao jedan od krakova te mreže. Još nije poznato ko i kako će finansirati jedan takav projekat. Za sada ne postoji potpuno zatvorena finansijska konstrukcija za autoput Banja Luka – Split, niti je poznat jedan glavni finansijer cijelog projekta. Najvjerovatnije je da Hrvatska svoj dio uglavnom razvija kroz državna sredstva, EU fondove i Hrvatske autoceste. U Republici Srpskoj i BiH više puta su pominjani kineski investitori, evropske finansijske institucije, EBRD, EIB, kao i mogućnost koncesionog modela.

Dio projekata prema Jadranu povezuje se i sa širim evropskim i američkim interesom za razvoj jadransko-jonskih i energetskih koridora. Najrealnije je da bi eventualna realizacija išla kombinacijom evropskih fondova, kreditnih aranžmana i partnerstava sa stranim kompanijama. Posebno je zanimljivo što bi taj pravac imao veliki saobraćajni značaj, izlaz prema Jadranu, ali i geopolitički značaj povezivanja centralnog Balkana sa jadranskim lukama.

Sa šireg aspekta, ko kontroliše infrastrukturu Balkana, kontroliše i njegove političke i ekonomske tokove.

Kina kao glavni konkurent Zapadu

Dok SAD ulaze kroz energetiku i bezbjednost,vKina ulazi krozvkredite, puteve, mostove, luke i željeznice.

Važni projekti koji su realizovani u posljednje vrijeme u tom smislu su Pelješki most, pruga Beograd–Budimpešta, luka Bar, kao i sve veće kineske investicije u Srbiji i BiH. Odnos Kine sa lukom Bar dio je šire kineske strategije „Pojas i put“ (Novi put svile) na Balkanu i Mediteranu. Kina luku Bar ne kontroliše direktno, ali je njen interes za taj prostor veoma značajan zbog saobraćajnog i logističkog povezivanja Balkana sa srednjom Evropom. Ključna stvar u toj priči je autoput Bar–Boljare u Crnoj Gori, koji je kredirala Kina (Exim banka), a gradila kineska kompanija CRBC, tačnije izgradnju prve dionice autoputa Bar–Boljare, koji treba povezati luku Bar sa Srbijom i dalje sa centralnom Evropom.

Zapadni mediji i EU često su upozoravali na mogućnost dužničke zavisnosti, kineski politički uticaj i strateški značaj luke Bar. Jer, geopolitički, Bar je jedna od najbližih jadranskih luka centralnom Balkanu, može povezivati Jadran sa Srbijom, Mađarskom i srednjom Evropom i predstavlja potencijalni alternativni pravac kineske robe prema Evropi. Zato Kina ne gleda Bar samo kao crnogorsku luku nego kao dio većeg transportnog koridora.

Pored Bara, Kina je zainteresovana i za prugu Beograd–Budimpešta, grčku luku Pirej, koridore prema srednjoj Evropi. Luka Pirej u Grčkoj, koju kontroliše kineski COSCO, zapravo je mnogo važnija Kini nego Bar, ali Bar ima potencijal kao dodatni pravac.

SAD i EU strahuju da bi kineski infrastrukturni projekti, krediti i logistička mreža mogli dugoročno povećati kineski geopolitički uticaj na Balkanu. Zbog toga posljednjih godina EU pokušava više investirati u region, SAD jačaju energetske projekte preko Jadrana, a Balkan postaje prostor konkurencije kineskog kapitala, američke geopolitike i evropske integracije.

Balkan postaje prostor konkurencije američkog kapitala, kineskog kapitala i evropske birokratije.

Balkan kao energetska tampon zona

Dok je nekada Balkan bio vojna tampon zona, on danas postaje energetska i logistička tampon zona.

Drugim riječima, Balkan postaje prostor tranzita gasa, električne energije, LNG terminala i transportnih pravaca.

To mu daje mnogo veći geopolitički značaj nego što se često misli.

Luka Bar

Jadran kao nova geopolitička granica

Dakle, danas Jadran danas postaje granica energetskih sistema i granica uticaja velikih sila, ali i ključ povezivanja Evrope sa Mediteranom i Bliskim istokom.

Kao što je nekada Istočno pitanje bilo vezano za kontrolu Bosfora i Balkana, tako se danas nova geopolitička borba vodi oko energetskih koridora, luka i infrastrukture koja preko Jadrana povezuje Evropu sa jugoistokom kontinenta.

Ono što je ključno za razumijevanje ovog procesa jeste da se Istočno pitanje više se ne vodi samo oko teritorija, nego oko energije, kapitala i puteva kojima će se kretati buduća Evropa.

Razvojna šansa ili rizik

Suština je u tome da Balkan istorijski rijetko uspijeva ostati samo „koridor razvoja“. Vrlo često postaje prostor konkurencije velikih sila, a tada infrastruktura i investicije prestaju biti samo ekonomsko pitanje i postaju geopolitičko sredstvo uticaja.

Objektivno, Balkan je infrastrukturno zaostao, energetski nestabilan i ekonomski periferni dio Evrope.

Velike investicije mogu donijeti puteve, željeznice, energetsku sigurnost, nova radna mjesta, industrijski razvoj i bolju povezanost sa Evropom i Mediteranom.

Posebno mjesto pri tome imaju jadranske luke, gasne interkonekcije, LNG terminali i novi koridori koji mogu region pretvoriti iz periferije u tranzitni i energetski centar jugoistočne Evrope.

Tako bi geografija Balkana konačno mogla postati prednost, a ne prokletstvo.

Ali, problem nastaje kada Balkan nema sopstvenu strategiju, nema snažne institucije i postane samo prostor tuđih interesa. Tada energetika postaje politički pritisak, infrastruktura sredstvo uticaja, a investicije način dugoročnog vezivanja država. Tu je ključna razlika između razvoja i geopolitičke zavisnosti.

Realan rizik je opasnost od nove podjele Balkana. Jer Balkan ponovo ulazi u energetske sfere, bezbjednosne sfere i političke sfere uticaja. Tako je dio regiona vezan za NATO i američku energetiku, dio za kineski kapital, dio i dalje energetski oslonjen na Rusiju.

To samo po sebi može proizvesti političke podjele, ekonomske neravnoteže i novu nestabilnost. Jer, danas se velike sile manje sukobljavaju vojno, a više kapitalom, tehnologijom, energijom, sankcijama i infrastrukturom.

Balkan je zbog svog položaja idealan prostor za takvu vrstu nadmetanja. Zato pputevi, luke i gasovodi danas imaju gotovo isti strateški značaj kakav su nekada imale tvrđave i vojne granice.

Ključno je pitanje: može li Balkan voditi sopstvenu politiku?

Jer nije problem dolazak američkog, evropskog, kinesko ili ruskog kapitala sam po sebi. Problem je: da li Balkan ima institucije, političku stabilnost i stratešku viziju. Odnosno, da izvuče korist bez pretvaranja u zavisnu periferiju velikih sila.

Zato za Balkan najveća opasnost nije dolazak velikih sila, nego mogućnost da region ponovo postane prostor kroz koji će drugi ostvarivati svoje interese, dok će lokalna društva ostati bez sopstvene razvojne strategije. Balkan danas ima istorijsku priliku da od geopolitičke periferije postane energetski i saobraćajni most između Evrope i Mediterana. Ali jednako tako postoji opasnost da ponovo postane samo prostor tuđeg nadmetanja — moderni koridor bez stvarnog suvereniteta.

(Nastaviće se)

ISTOK