Jugoslaviju nisu razorili četnici

Pregledom javno dostupnih podataka može se videti da je gospodin Veljanovski svoju profesionalnu karijeru gradio unutar tadašnjeg državnog medijskog sistema Jugoslavije. To je njegovo pravo i legitimna biografska činjenica. Međutim, problem nastaje onda kada neko ko je decenijama bio deo jednog ideološkog i medijskog aparata danas pokušava da nastupa kao neutralni arbitar istorijske istine, bez minimuma distance prema sistemu u kojem je profesionalno stasavao.

Radi jasnoće: to je otprilike isto kao kada bi neko ko je danas deo vlasti, ko je od te vlasti imao koristi i ko joj nikada nije ozbiljno prigovorio – za pedeset godina počeo da moralno diskvalifikuje ljude koji su tu vlast dovodili u pitanje.

Kredibilitet takve kritike prirodno postaje predmet javne rasprave.

Iz načina na koji gospodin Veljanovski posmatra istoriju stiče se utisak da je čitav njegov pogled na Drugi svetski rat ostao zarobljen između partijskih kurseva, jugoslovenske ideološke propagande i partizanske kinematografije iz sedamdesetih godina. U tom narativu sve je unapred podeljeno: komunisti su nosioci apsolutne moralne istine, dok su svi njihovi protivnici unapred označeni kao reakcionari, izdajnici ili fašisti.

Po gospodinu Veljanovskom ispada da su nacionalizmi, a posebno srpski nacionalni pokret, glavni krivci za raspad Jugoslavije. Međutim, činjenice govore mnogo složenije i mnogo neprijatnije stvari po jugoslovenski komunistički narativ.

Jugoslaviju nisu razorili četnici niti srpski nacionalizam. Jugoslaviju su razorile unutrašnje kontradikcije komunističkog sistema, ideološko nasilje nad nacionalnim pitanjima i dugogodišnja politika slabljenja Srbije zarad održavanja veštačke ravnoteže unutar federacije.

Pri tome se gotovo redovno prećutkuje da je upravo srpski narod svojim životima, vojskom i političkom snagom stvorio i prvu i drugu Jugoslaviju. Takođe se prećutkuje i činjenica da je partizanski pokret u velikoj meri, naročito u prvim fazama rata, bio dominantno sastavljen od Srba, posebno na prostorima Bosne i Hercegovine, Hrvatske i Srbije.

Ali upravo tu dolazimo do ključnog problema sa narativom koji zastupa gospodin Veljanovski. Taj narativ decenijama počiva na potrebi da se srpski nacionalni interes predstavi kao inherentno opasan, reakcionaran i destabilizujući, dok se komunistički projekat predstavlja kao jedina moralno prihvatljiva alternativa.

Fašizam ima jasnu definiciju

Fašizam kao politička ideologija počiva na jasnim elementima: totalitarnoj državi, kultu vođe, sistemskom nasilju, ukidanju političkog pluralizma i ideološki motivisanom progonu čitavih grupa stanovništva.

Ustaški režim Nezavisne Države Hrvatske ispunjavao je sve te kriterijume. Rasni zakoni, logor Jasenovac, sistematsko uništavanje Srba, Jevreja i Roma – to je fašizam u svom najčistijem i najzločinijem obliku. Ta istorijska činjenica nije sporna i ne sme biti relativizovana.

Jugoslovenska vojska u otadžbini generala Dragoljuba Mihailovića bila je ideološki i programski nešto sasvim drugo. Ravnogorski pokret zalagao se za obnovu kraljevske Jugoslavije i predratnog ustavnog poretka.

Bio je to istovremeno srpski i jugoslovenski pokret, u kojem nisu učestvovali samo Srbi, već i pripadnici drugih jugoslovenskih naroda koji su ostali verni kraljevskoj Jugoslaviji i ideji otpora okupaciji.

Ravnogorski pokret imao je svoje mane, unutrašnje podele, kontradikcije i ozbiljne greške, kao i svaki veliki građanski i ratni pokret u uslovima okupacije i građanskog rata. Ali uprkos tome, ne može se ozbiljno istorijski tvrditi da je bio fašistički pokret.

Izjednačavanje četničkog i ustaškog pokreta nije hrabra istoriografska teza. To je politička konstrukcija nastala u vremenu kada je komunističkoj vlasti bilo neophodno da svakog ozbiljnog protivnika predstavi kao moralno jednakog najvećim zločincima rata.

Upravo zato su decenijama gurani u drugi plan Jasenovac, stradanje Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, posleratne likvidacije i brojni drugi zločini nad srpskim narodom – jer se nisu uklapali u idealizovanu sliku „bratstva i jedinstva“ koju je jugoslovenski režim pokušavao da održi po svaku cenu.

Problem jugoslovenskog komunističkog narativa

Gospodin Veljanovski očigledno i danas svet posmatra kroz matricu stare jugoslovenske propagande, u kojoj su komunisti jedini legitimni antifašisti, dok su svi njihovi protivnici unapred diskvalifikovani.

Takva logika možda je mogla da opstane u vremenu partijskih komisija i jednoumlja, ali danas, kada su mnoge činjenice dostupne, kada se zna i za saradnju pojedinih partizanskih struktura sa okupatorima u određenim fazama rata, kao i za posleratne zločine komunističkog režima, takva pojednostavljena slika istorije više jednostavno ne može opstati bez ozbiljne propagande.

Naziv „četnici“ ili „komite“ postojao je mnogo pre Drugog svetskog rata i odnosio se na gerilske srpske formacije koje su se borile protiv okupatora još u vreme Osmanskog carstva i pred Prvi svetski rat. Taj naziv kasnije je vezan za pripadnike Jugoslovenske vojske u otadžbini upravo zbog gerilskog načina ratovanja i odbijanja da priznaju kapitulaciju države.

Da je Dragoljub Mihailović zaista bio tek običan saradnik okupatora, teško je objasniti zbog čega je nemačka komanda za njim raspisivala poternice, organizovala velike operacije potrage i tretirala ga kao bezbednosni problem tokom gotovo čitavog rata. Takve ljude okupatori obično ne progone po planinama i pećinama, niti raspisuju nagrade za njihove glave.

Zašto su Saveznici podržavali Mihailovića

Nije nevažna činjenica da je Jugoslovenska vojska u otadžbini bila jedan od prvih organizovanih gerilskih pokreta otpora u okupiranoj Evropi 1941. godine i da je kao takva uživala međunarodno priznanje savezničke koalicije.

General Draža Mihailović odlikovan je od strane predsednika Harija Trumana američkom Legijom za zasluge, zbog doprinosa savezničkoj borbi i spasavanja savezničkih pilota u operaciji Halijard.

Odlikovao ga je i Šarl de Gol francuskim Ratnim krstom, uz obrazloženje da je reč o „legendarnom junaku i simbolu najčistijeg rodoljublja“.

U britanskoj ratnoj dokumentaciji i memoaristici pominju se i priznanja britanske krune za doprinos savezničkoj borbi. Podršku Mihailoviću tokom rata pružala je i poljska vlada u izbeglištvu u Londonu, koja je u njemu videla deo evropskog antinacističkog otpora.

O Mihailoviću i operaciji spasavanja savezničkih pilota snimani su dokumentarni i propagandni materijali, a američka javnost ga je tokom rata često predstavljala kao jednog od prvih gerilskih komandanata okupirane Evrope.

Teško je poverovati da bi saveznici pravili heroja od čoveka kojeg su smatrali nacističkim saradnikom.

Ove činjenice ne znače da u ravnogorskom pokretu nije bilo ozbiljnih problema, zločina ili kompromitujućih saradnji pojedinih komandanata sa okupatorom. Ali pokazuju da saveznici u jednom važnom periodu rata nisu smatrali Mihailovića fašističkim saveznikom, već delom savezničkog otpora.

O monopolu nad istinom

Tokom 1943. i 1944. godine dolazi do promene savezničke strategije i preusmeravanja podrške partizanskom pokretu, pre svega iz vojno-strateških razloga i zbog promenjenih okolnosti na evropskom ratištu. Međutim, promena savezničke taktike u završnici rata ne može retroaktivno izbrisati činjenice iz prethodnog perioda niti automatski pretvoriti čitav jedan pokret u fašistički projekat.

Da bi jedan čovek mogao decenijama biti doživotni predsednik, maršal, trostruki narodni heroj i gotovo neprikosnovena politička figura čitave države, bilo je neophodno ugušiti svaki ozbiljan kritički ton, svaku političku alternativu i svako drugačije tumačenje istorije. Nije slučajno ni to što se rođendan jednog političkog lidera slavio kao „Dan mladosti“, uz gotovo ritualno stvaranje kulta ličnosti kakav je teško spojiv sa ozbiljnim demokratskim društvom.

Jednoumlje nije bilo sporedna pojava jugoslovenskog komunizma – bilo je jedan od osnovnih mehanizama njegovog opstanka. U takvom sistemu politički protivnici nisu mogli biti samo poraženi. Morali su biti trajno moralno diskreditovani, proglašeni izdajnicima, reakcionarima i zločincima, kako bi se svaka alternativa unapred delegitimisala.

Istovremeno, mnogi pojedinci su upravo u takvom sistemu gradili svoje karijere, dobijali društveni status, profesorske pozicije, medijski prostor i privilegije koje bez ideološke podobnosti teško da bi mogli imati. Upravo zato je danas teško bez određene rezerve slušati moralne lekcije ljudi koji su decenijama bili saglasni sa sistemom u kojem je jedan čovek mogao biti praktično politički nedodirljiv, a svako ozbiljnije preispitivanje vlasti ili zvanične istorije smatrano neprijateljskim činom.

Zato mi je posebno neshvatljivo da gospodin Veljanovski, čovek koji je profesionalno stasavao i bio društveno afirmisan upravo u takvom sistemu, danas sa pozicije navodne moralne i demokratske superiornosti javno proziva i diskvalifikuje druge ljude zbog drugačijeg pogleda na istoriju. Posebno kada se zna da je reč o sistemu koji je počivao na kontroli medija, ideološkom jednoumlju i kultu ličnosti kakav bi danas svaki ozbiljan demokrata morao makar kritički da sagleda.

Upravo zato je slika po kojoj su svi protivnici komunista automatski fašisti i kolaboracionisti bila politički korisna – ali to ne znači da je bila i istorijski tačna.

Zločini moraju biti imenovani – svi zločini

Ozbiljna istorija ne sme biti selektivna.

U redovima Jugoslovenske vojske u otadžbini događali su se zločini. Pojedini komandanti ulazili su u kompromitujuće aranžmane sa okupatorom. O tome mora otvoreno da se govori, bez zaštitničkog prećutkivanja.

Ali isto pravilo mora važiti za sve strane.

Posleratne likvidacije političkih protivnika, ubistva intelektualaca, profesora, sveštenika i pripadnika građanske elite, naročito u Srbiji, decenijama su sistematski potiskivane upravo zato što su pobednici imali monopol nad državom, institucijama i zvaničnim tumačenjem istorije.

Mnogi ljudi nisu ubijani zbog individualne krivice ili dokazanih ratnih zločina, već zato što su pripadali društvenom sloju koji je novom revolucionarnom poretku smetao ili predstavljao potencijalnu političku alternativu.

Selektivna pravda nije pravda. Selektivna istorija nije istorija.

Šta Srbija duguje sebi?

Srbija mora imati snage da jednog dana potpuno otvori dosijee nekadašnjih službi bezbednosti i omogući nepristrasno suočavanje sa svim stranama sopstvene prošlosti.

Ne zbog revanšizma. Ne zbog veličanja bilo koga.

Već zbog jednostavne činjenice da društvo koje skriva delove sopstvene istorije teško može postati potpuno slobodno i demokratsko društvo.

Otvaranje dosijea nije važno samo zbog utvrđivanja istorijske istine o represiji, političkim progonima i mehanizmima ideološke kontrole. Ono je važno i zato da bi se konačno razumelo kako je jedan čitav sistem stvarao, oblikovao i decenijama održavao svoje političke, medijske i intelektualne elite.

Tek kada se potpuno osvetle veze između partijske države, službi bezbednosti, medija, univerziteta i ideološke propagande, biće moguće objektivnije sagledati i ulogu ljudi koji su u takvom sistemu gradili svoje karijere, pa danas drugima dele lekcije o demokratiji, slobodi i istorijskoj istini.

Jer nijedno društvo ne može ozbiljno govoriti o pomirenju i demokratiji dok istovremeno izbegava da postavi pitanje ko je stvarao narative na kojima je to društvo decenijama vaspitavano.

Istina nije privilegija pobednika.

I nije švedski sto.

Miloš Zdravković/Danas