Crna Gora – orah, voćka čudnovata

Pobjeđuje li politika kontrole ili otpor jednoumlju?

„Orah, voćka čudnovata, ne slomi ga, al’ zube polomi.“

Malo je stihova koji tako precizno opisuju političku istoriju Crne Gore kao ovaj Njegošev. Bez obzira na to ko je pokušavao da je oblikuje prema sopstvenoj mjeri – veliki carevi, ideologije ili savremeni politički centri moći – Crna Gora je iznova pokazivala snažnu sposobnost da se otme potpunoj kontroli. Upravo je ta osobina čini posebnim prostorom srpske istorije i kulture.

Zato nije bez značaja polemika koju je otvorio predsjednik Srbije Aleksandar Vučić, govoreći na obilježavanju godišnjice „Oluje“ u Mrkonjić Gradu o konceptu takozvanog „policentričnog srpstva“ i nekima u Crkvi koji šire ideje separatizma. Iako nije pomenuo profesora dr Mila Lompara, bilo je jasno da je kritika usmjerena prema njegovoj ideji srpskog kulturnog integralizma. Kao što je jasno da je oštrica protiv „nekih“ koji u Crkvi šire „opake i opasne“ ideje, uperena ka Crnoj Gori i Mitropoliji SPC.

Međutim, upravo tu leži suštinski nesporazum – ili svjesna politička zamjena teza. Lomparova ideja ne polazi od političkog, već od kulturnog jedinstva. Ona ne predviđa jedan politički centar koji upravlja svima, već postojanje jedinstvenog srpskog kulturnog prostora koji živi kroz više istorijskih i duhovnih središta – u Srbiji, Republici Srpskoj, Crnoj Gori i rasijanju. Policentričnost, dakle, nije suprotnost integralizmu, nego njegov prirodni oblik. Jedinstvo se ne ostvaruje brisanjem razlika, nego njihovim skladnim prožimanjem.

Problem nastaje onda kada se kulturno jedinstvo jednom boljševičkom ideologijom pokuša pretvoriti u političku hijerarhiju. Tada više nije riječ o integraciji, već o centralizaciji. U takvom modelu svaka samostalnost postaje sumnjiva, a svako lokalno iskustvo mjeri se stepenom političke lojalnosti jednom centru.

Upravo zbog toga Srbi u Crnoj Gori imaju pravo na vlastito političko iskustvo, kao što ga imaju i Srbi u Republici Srpskoj. Njihovi interesi ne mogu biti puka projekcija političkih potreba Beograda, kao što ni Srbija ne može svoju državnu politiku graditi isključivo na interesima Srba izvan svojih granica. Zajedništvo nije isto što i potčinjenost. Kulturno jedinstvo ne podrazumijeva političku uniformnost.

Reagovanje Mitropolije

Da ova dilema nije samo teorijska, pokazalo je i najnovije saopštenje Mitropolije crnogorsko-primorske. Povod su bile Vučićeve izjave o litijama iz 2020. godine i navodnim „opasnim idejama“ unutar Crkve.

Mitropolija je odgovorila mirno, ali veoma odlučno. Podsjetila je da političarima pripada politika, a Crkvi pastirska služba, te da je nedopustivo naknadno politički tumačiti crkvene događaje i litije. Posebno je naglašeno da su litije bile odgovor naroda, sveštenstva i arhijereja na Zakon o slobodi vjeroispovijesti koji je donijela vlast Mila Đukanovića, a ne bilo kakav projekat stvaranja posebne pravoslavne crkve u Crnoj Gori.

Time je Mitropolija istovremeno odbranila istorijsku istinu o litijama i nasljeđe blaženopočivšeg mitropolita Amfilohija, odbacujući svaku aluziju da je u vrhu Srpske pravoslavne crkve postojala ideja crkvenog separatizma. Naprotiv, upravo je tadašnje djelovanje arhijereja, sveštenstva i vjernog naroda, kako naglašava saopštenje, sačuvalo jedinstvo Srpske pravoslavne crkve.

Ovaj dokument ima mnogo širi značaj od jedne političke rasprave. On postavlja granicu između politike i Crkve i podsjeća da duhovni autoritet ne može biti podređen dnevnopolitičkim potrebama. Istovremeno, pokazuje da srpsko jedinstvo nije moguće graditi političkom disciplinom, nego međusobnim uvažavanjem različitih istorijskih iskustava.

U tom smislu, Crna Gora ostaje najbolji primjer da se identitet ne može oblikovati administrativnim direktivama niti političkim tumačenjima. Litije su uspjele upravo zato što nisu bile stranački pokret, već duhovni i građanski odgovor naroda na osjećaj nepravde. Zbog toga ih nije moguće naknadno uklopiti u bilo čiju političku strategiju.

Možda se upravo zato Njegošev stih i danas pokazuje kao najkraći opis crnogorske političke stvarnosti. Crna Gora je i dalje onaj „orah, voćka čudnovata“ – prostor koji odolijeva svakom pokušaju da postane puki instrument tuđih političkih projekata. Ko god je pokušao da njenu složenu stvarnost svede na političku poslušnost, na kraju je više oštetio sopstvenu politiku nego što je promijenio Crnu Goru.

ISTOK