CRKVA U PIJESKU – više od tri vijeka vjere, stradanja i obnove

Na prostoru Popovog polja, između sela Orašje, Čavaš i Dvrsnica, nalazi se jedan od najstarijih pravoslavnih hramova u Hercegovini – Crkva u Pijesku. Iako danas djeluje mirno i gotovo skriveno među kamenjarom i starim grobljem, njena istorija svjedoči o vijekovima opstanka, ratova, rušenja i ponovnog podizanja.

Mještani je i danas često zovu „Pantelijevica“, po prvobitnoj crkvi posvećenoj Svetom Pantelejmonu koja se na ovom mjestu pominje još 1664. godine.

Svetinja nastala u vrijeme Osmanskog carstva

Podizanje pravoslavne crkve usred turske vlasti u 17. vijeku bilo je gotovo nezamislivo bez posebnih okolnosti. Upravo zato je postojanje crkve u Orašju istorijski izuzetno značajno.

Istoričari navode da su tadašnje borbe između Osmanlija i Mlečana za prevlast nad Popovim poljem nakratko otvorile prostor za veću vjersku toleranciju. U takvom političkom vakuumu lokalno stanovništvo je uspjelo da podigne crkvu koja je postala duhovni centar pravoslavnih porodica iz Orašja, Čavša i Dvrsnice.

Zanimljivo je da su se na istom groblju vijekovima sahranjivali i pravoslavci i katolici, što govori o specifičnim odnosima ljudi ovog kraja bez obzira na vjerske razlike.

Od stare crkve do današnjeg hrama

Prvobitna crkva je tokom vremena više puta obnavljana. U šematizmima Srpske pravoslavne crkve navodi se da je obnovljena oko 1829. godine, a početkom 20. vijeka postalo je jasno da je stari objekat premalen i dotrajao.

Zbog toga je 1913. godine pokrenuta inicijativa za izgradnju nove crkve. Mještani tri sela sami su finansirali gradnju i poslali zahtjev tadašnjoj Zemaljskoj vladi u Sarajevu tražeći dozvolu za novi hram. Blagoslov za izgradnju nove crkve dao je sam mitropolit Petar Zimonjić.

Gradnja je počela neposredno pred Prvi svjetski rat, ali su radovi ubrzo prekinuti zbog ratnih dešavanja i nedostatka novca. Nastavljeni su tek nakon rata, a današnja crkva završena je i osveštana 1927. godine.

Crkvu su gradili domaći majstori iz Popova, poznati po radu sa kamenom. Dio kamena dopreman je čak i sa Korčule, dok je materijal iz okolnih sela prevožen lađama preko poplavljenog polja. U temeljima crkve su postavljene velike kamene grčke ploče sa obližnjeg lokaliteta crkve.

Unikatni ikonostas i zvono iz Splita

Posebnu vrijednost crkve predstavljao je ikonostas koji su radili dalmatinski umjetnici, uz finansijsku pomoć Dušana Vasiljevića, povratnika iz Amerike.

Ikone nose snažan uticaj zapadnog renesansnog i baroknog slikarstva, što je bilo karakteristično za pravoslavne crkve u Dalmaciji tog vremena. Za razliku od klasičnog vizantijskog stila, likovi imaju izraženije ljudske emocije i realističnije crte.

Crkveno zvono izliveno je u čuvenoj splitskoj livnici porodice Cukrov, jednoj od najpoznatijih u Dalmaciji tog vremena.

Na zvonu i danas stoji natpis:

„Pravoslavni Srbi sela Orašja, Dvrsnice i Čavša svome hramu Vaznesenja Gospodnjeg 1925. godine.“

Veliki sabori i narodna okupljanja

Crkva u Pijesku nikada nije bila samo mjesto molitve. Ona je decenijama predstavljala i glavno mjesto okupljanja naroda iz cijelog Popova polja.

Posebno su bili značajni praznici Pantelejvdan i Usjekovanje glave Svetog Jovana Krstitelja, kada su se kod crkve okupljale stotine ljudi iz šire okoline Ljubinja i Stoca.

Ti sabori bili su spoj vjere, tradicije i narodnog života, a u mnogim zapisima ostalo je zabilježeno da se „skupljao veliki narod iz svih brda“.

Rat, razaranje i novo okupljanje

Posljednji rat ostavio je teške posljedice i na ova sela i na samu crkvu. Većina kuća bila je spaljena ili oštećena, a mnogi običaji su prekinuti.

Ipak, već 1996. godine u crkvi je služena velika liturgija koju je predvodio vladika Atanasije Jevtić. Bio je to simbol povratka života i obnove zajednice nakon ratnih stradanja.

Od tada je svake godine nastavljeno okupljanje naroda za Usjekovanje, a paralelno su pokrenuti i radovi na obnovi hrama.

Nova obnova – novi život sela

Ozbiljnija obnova počela je 2020. godine formiranjem novog Crkvenog odbora.

U proteklih nekoliko godina obnovljen je kompletan krov crkve, zamijenjen crijep, uređeni zidovi i zvonik, podignuta spomen-česma poginulim borcima i civilnim žrtvama iz Orašja, Čavša i Dvrsnice, izgrađeni kameni zidovi, stepenište i nova kapija.

Posebno značajan projekat bila je izgradnja crkvenog doma, koji je danas gotovo u potpunosti završen.

Veliki dio radova izvođen je dobrovoljnim akcijama mještana, što je dodatno ojačalo osjećaj zajedništva među ljudima ovog kraja.

Simbol opstanka Hercegovine

Danas Crkva u Pijesku nije samo vjerski objekat. Ona je simbol trajanja jednog naroda na prostoru Hercegovine.

Njena istorija govori o vremenu kada su se crkve gradile uprkos okupacijama, ratovima i siromaštvu, ali i o tome koliko je zajedništvo bilo važno za opstanak ljudi na ovom prostoru.

Možda upravo zato ova crkva i dalje okuplja potomke raseljenih porodica iz cijelog svijeta – kao mjesto sjećanja, identiteta i povratka korijenima.

ISTOK