Kako je Austrougarska promijenila demografsku sliku Mostara na štetu Srba
Dolazak Austrougarske u Bosnu i Hercegovinu 1878. godine nije donio samo novu vlast, administraciju i infrastrukturni razvoj, već i duboke demografske promjene koje su posebno bile vidljive u Mostaru i Hercegovini. Grad na Neretvi, koji je do tada imao relativno izbalansiran odnos pravoslavnog, muslimanskog i katoličkog stanovništva, tokom austrougarske uprave doživio je snažnu promjenu nacionalne i vjerske strukture.
Prema popisu iz 1879. godine, kotar Mostar imao je 40.696 stanovnika. Muslimani su činili 33,3 odsto stanovništva, pravoslavni Srbi 29,5 odsto, a katolici 37,1 odsto. Međutim, već do popisa iz 1910. godine dolazi do dramatične promjene. Ukupan broj stanovnika porastao je na 66.418, ali je najizraženiji rast zabilježen kod katoličkog stanovništva, koje je poraslo na čak 62,6 odsto ukupnog stanovništva kotara. Istovremeno, udio Srba pao je na svega 15,7 odsto, dok su muslimani činili 21,4 odsto stanovništva.
Posebno su upečatljive promjene u seoskim područjima mostarskog kotara. Broj katolika u ruralnim dijelovima Mostara povećan je sa 13.720 na više od 37.000 stanovnika, što predstavlja rast od preko 170 odsto. S druge strane, broj pravoslavnih Srba smanjen je za više od tri hiljade stanovnika.
Istoričari navode da ove promjene nisu bile slučajne. Austrougarska uprava planski je razvijala Mostar kao glavni administrativni i vojni centar Hercegovine. U grad dolaze brojni činovnici, vojnici, inženjeri, učitelji i trgovci iz drugih dijelova Monarhije — najčešće katolici, među kojima su bili Hrvati, Česi, Austrijanci, Mađari i Poljaci. Istovremeno, razvoj željeznice, trgovine i novih zanata privlačio je dodatnu radnu snagu iz katoličkih krajeva Monarhije.
Sa druge strane, veliki broj Srba iz Hercegovine napuštao je ovaj prostor. Razlozi su bili višestruki — ekonomska nesigurnost, strah od austrougarske mobilizacije, politički pritisci i nezadovoljstvo novom vlašću koju su mnogi doživljavali kao neprijateljsku prema srpskom identitetu. Posebno težak položaj imali su srpski seljaci koji su ostali vezani za kmetovske odnose na zemlji muslimanskih begova, dok Austrougarska nije željela sprovesti ozbiljnu agrarnu reformu kako ne bi izgubila podršku lokalne elite.
Masovne migracije prema Americi dodatno su oslobile srpsko stanovništvo u Hercegovini. Mnogi mladi ljudi odlazili su u pečalbu kako bi zaradili novac za porodice ili izbjegli vojnu obavezu. U isto vrijeme, austrougarske vlasti podsticale su naseljavanje katoličkog stanovništva i jačanje Katoličke crkve kroz novu crkvenu organizaciju i obrazovne ustanove.
Ipak, uprkos pritiscima i nepovoljnim trendovima, Mostar je postao i snažan centar srpskog građanskog i kulturnog života. Upravo u tom periodu nastaju srpske škole, čitaonice, kulturna društva i banke, a Mostar postaje grad Alekse Šantića, Svetozara Ćorovića i Jovana Dučića. Srpski trgovci i intelektualci pokušavali su kroz kulturu, prosvjetu i ekonomiju očuvati nacionalni identitet u vremenu velikih političkih i demografskih promjena.
Demografske promjene koje su započele u vrijeme Austrougarske ostavile su dugoročne posljedice na nacionalnu strukturu Hercegovine. One pokazuju koliko su politika, ekonomija i migracije povezane sa promjenama identiteta i stanovništva jednog prostora. Mostar je upravo krajem XIX i početkom XX vijeka postao primjer kako velika carstva ne mijenjaju samo granice i institucije, nego i samu demografsku sliku naroda koji na tom prostoru žive.
ISTOK
