Pravoslavni svijet u novoj geopolitici (6)

Pravoslavlje ovdje ne posmatramo kao čisto religijsko pitanje, nego kao važan civilizacijski i geopolitički prostor između Istoka i Zapada.

Dakle, nije nam namjera da skliznemo u bilo kakvu vrstu vjerske propagande, nego da se držimo jednog šireg konteksta pravoslavne vjere i njegovog svijeta u odnosu na istorijske i civilizacjske tokove. U svijetu u kojem geopolitika ponovo postaje pitanje civilizacija, identiteta i velikih kulturnih prostora, pravoslavlje je važan istorijski i geopolitički faktor Evrope i Evroazije.

Istorijski uvod – Vizantija i nasljeđe Istočnog rimskog carstva

U jednom vremenu nakon pada Zapadnog rimskog cartsva, ali u kontinuitetu sa grčkog tradicijom, pravoslavlje se nametnuo kao civilizacijski model. Njegov najjasniji izraz je bila Vizantija, srednjevjekovna država sa sjedištem u Carigradu, koja se protezala od današnje teritorije Turske, sjeverno graničila sa Rusijom, do Balkanskih država i dijelova Rimskog carstva.  U civilizacijskom smislu ona je bila nastavak stare Grčke, a karakterisala je simfonija države i crkve, zajednica naroda, osobena duhovnost, ali i drugačije shvatanje vlasti nego na Zapadu. Za razliku od rimokatoličkog Zapada, koji je preferiorao centralizaciju, papski primat i naglašeno pravni model, pravoslavni Istok je davao prednost sabornosti, narodnoj crkvi i hrišćanskoj autentičnosti.

Pad Zapadnog rimskog carstva bio je dug proces koji je trajao vijekovima, ali se formalno za kraj uzima 476. godina kada je germanski vojskovođa Odoakar svrgnuo posljednjeg zapadnorimskog cara Romula Augustula. Međutim, pravi uzroci bili su mnogo dublji i nagomilavali su se dugo prije toga.

Jedan od glavnih faktora je bila unutrašnja politička kriza. Rimsko carstvo postalo politički nestabilno, carevi su se brzo smjenjivali, vojska je često postavljala i rušila vladare, korupcija je rasla, a centralna vlast slabila. Država je sve teže kontrolisala ogromnu teritoriju. Nju je pratilo i ekonomsko propadanje. Rim je imao ogromne troškove vojske, birokratije, granica i luksuznog života elite. Nju su pratili visoki porezi, inflacija, pad trgovine, slabljenje gradova i nestašica radne snage. Veliki broj slobodnih seljaka propadao je i postajao zavisan od moćnih zemljoposjednika. Došlo je do slabljenje rimske vojske, a nekadašnja disciplinovana rimska vojska postepeno je izgubila snagu.

To je bilo i vrijeme velike seobe naroda i pritiska varvara, prije svega Gota, Vandala, Huna, Franaka i druga germanska plemena. Posebno je dolazak Huna iz Azije pokrenuo domino-efekat migracija prema rimskim granicama. Rim više nije mogao braniti ogromne granice.

Godine 395. Carstvo je definitivno podijeljeno na Zapadno rimsko carstvo i Istočno rimsko carstvo (Vizantiju). Istočni dio je bio bogatiji, urbaniji, organizovaniji i opstao je još skoro hiljadu godina. Mnogi istoričari smatraju da je Rim izgubio i unutrašnju koheziju, nestajao je osjećaj zajedničke rimske misije, građanska disciplina slabila, luksuz i dekadencija rasli, a elite se često više bavile borbom za vlast nego očuvanjem države. Ali, iako je Zapadno rimsko carstvo palo, nastavili su da žive rimsko pravo, kultura, latinski jezik, hrišćanstvo i ideja Evrope. Na ruševinama Rima nastala je kasnije srednjovjekovna Evropa.

Danas su aktuelne paralele krize Evrope sa padom Rima koji koristi kao simbol civilizacijske krize, prevelikog imperijalnog širenja, ekonomskog slabljenja, migracionih pritisaka i gubitka identiteta.

Istočno rimsko carstvo, odnosno Vizantija, preživjelo je pad Zapadnog rimskog carstva zato što je bilo bogatije, urbanije, organizovanije i geografski zaštićenije. Dok je Zapad propadao pod pritiskom unutrašnje krize i seoba naroda, Vizantija je uspjela očuvati državni aparat i civilizacijski kontinuitet još skoro hiljadu godina. Ali upravo ta dugovječnost učinila je njen kasniji pad još dramatičnijim.

Istočni dio Carstva imao je razvijene gradove, jaku trgovinu, novac i mnogo stabilnije poreske prihode. Carigrad je bio najveći grad Evrope, trgovačko središte između Azije i Evrope i vjerovatno najbogatiji grad tadašnjeg svijeta. Zapad je bio više ruralan i ekonomski slabiji.

Takođe, Carigrad je imao gotovo idealan položaj između Evrope i Azije, okružen morem i zaštićen čuvenim Teodosijevim zidinama. Vizantija je mogla kontrolisati trgovinu, moreuze i pomorske pravce. To joj je davalo ogromnu stratešku prednost. Pri tome, Vizantija je sačuvala rimsko pravo, birokratiju, poreski sistem i profesionalnu diplomatiju. Vizantijski carevi bili su mnogo efikasniji u pregovorima, kupovanju saveznika i manipulisanju neprijateljima.

Hrišćanstvo je bila jaka kohezivna snaga Vizantije. Za razliku od kasnog Zapada, Vizantija je uspjela spojiti državu i hrišćanstvo, pa je pravoslavlje postalo dio državnog identiteta. Car nije bio samo vladar, nego i zaštitnik pravoslavlja. To je stvaralo snažan civilizacijski identitet, ali i kulturnu i civilizacijsku superiornost. Vizantija je dugo bila tehnološki, kulturno i vojno naprednija od svojih protivnika. Imala je obrazovanje, diplomatiju, flotu i poznato „grčko vatreno oružje“.

Ipak, i Vizantija je doživjela sličnu sudbinu. Pad Vizantije nije bio nagao nego višestoljetni proces slabljenja. Najviše su je iscrpljivali neprekidni ratovi sa Persijancima, Arapima, Slovenima, Bugarima, krstašima i na kraju Osmanlijama. Porazi su značili i gubitak ekonomskih centara u arapskim osvajanjima u 7. vijeku, u Egipatu, Siriji i Bliskom istoku. To su bile najbogatije provincije, ključne za hranu i poreze. Poslije toga Carstvo nikada više nije potpuno obnovilo svoju moć.

Period najveće krize su pratile unutrašnje podjele, dinastički sukobi, građanski ratovi, korupcija i jačanje moćne aristokratije. Centralna vlast slabi, a vojska postaje zavisna od plaćenika. Ključni momenat pada Vizantije su bili Krstaški ratovi. Tokom Četvrtog krstaškog rata zapadni krstaši osvajaju i pljačkaju Carigrad 1204. Krstaši su pod izgovorom oslobađanja Svete zemlje i Jerusalima, opljačkali Carigrad. To je bio ogroman civilizacijski udar. Vizantija je formalno obnovljena 1261, ali nikada više nije postala velika sila.

Slabljenje Vizantije je pratio uspon Osmanlija. Zapad je rušenjem Vizantije otvorio vrata Evrope za Osmanlije, koji su vrlo brzo  1453. pod sultanom Muhamedom II osvojili Carigrad, a potom preuzeli kontrolu nad Balkanom i Anadolijom, postavši nova velika sila regiona.

Iako je Carstvo palo ostalo je pravoslavlje, vizantijska kultura, rimsko pravo i ideja Istočnog hrišćanstva koji su nastavili da žive. Vizantijsko nasljeđe preuzeli su pravoslavni Balkan, Rusija i djelimično istočna Evropa. Otuda nastaje ideja Moskve kao „Trećeg Rima“.

Za vrijeme Osmanskog carstva je pravoslavlje postalo ključan identitetski oslonac Srba, Grka, Bugara, Rumuna, Rusa, kao i ostalih pravoslavnih naroda, prije svega Jermena.  Crkva je čuvala jezik, istoriju i nacionalnu svijest.

Rusija i pravoslavna geopolitika

Nakon pada Carigrada i sloma Viyantije je Rusija sebe vidjela kao zaštitnicu pravoslavlja. Jačaju ideje panslavizama, iako je ruski uticaj na Balkanu često nije bio više politički ili vojni, nego civilizacijski i identitetski.

Poslije pada Carigrada ruski monasi i crkveni krugovi počeli su razvijati ideju da je Moskva postala nasljednik Vizantije i posljednji veliki centar pravoslavlja. Najpoznatija formulacija dolazi od monaha Filoteja iz Pskova početkom 16. vijeka: „Dva Rima su pala, treći stoji, a četvrtog neće biti.“ Prvi Rim je bio stari Rim, koji je prema pravoslavnom shvatanju otpao od „prave vjere“ nakon raskola između Istoka i Zapada; Drugi Rim je bio Carigrad, odnosno Vizantija kao centar pravoslavnog svijeta; a Treći Rim je bila Moskva, kao novi centar pravoslavlja i čuvar hrišćanske civilizacije.

Kada je ruski knez Ivan III oženio je Sofiju Paleolog, nećaku posljednjeg vizantijskog cara, Moskva se simbolično povezala sa vizantijskom imperatorskom tradicijom. Tada Rusija preuzima dvoglavog orla, vizantijsku crkvenu službu i ideju svetog carstva. Takođe, nakon pada Carigrada najveća slobodna pravoslavna država postala je Rusija. Balkan je uglavnom bio pod Osmanlijama, a pravoslavni svijet ostao bez velikog političkog centra.

Ideja Trećeg Rima nije bila samo religijska. Ona je postala državna ideologija, civilizacijska misija i opravdanje ruske imperijalne politike.Ruski carevi su sebe sve više vidjeli kao zaštitnike pravoslavnih naroda, posebno na Balkanu i Bliskom istoku. Vrlo važan dio ideje Trećeg Rima jeste uvjerenje da Zapad ide putem duhovnog i moralnog propadanja, dok Rusija čuva „pravu hrišćansku civilizaciju“. To je stvorilo trajni osjećaj: da Rusija nije samo država, nego posebna civilizacija između Evrope i Azije.

Moskva

Ideja Trećeg Rima snažno je uticala na Srbiju, Crnu Goru, Bugarsku i pravoslavne narode Balkana. Zbog toga je ruski uticaj na ovom prostoru bio ne samo politički, nego i emocionalni i civilizacijski. Iako savremena Rusija nije religijska država, ideja posebne ruske civilizacije, zaštite tradicionalnih vrijednosti i istorijske misije Rusije i dalje je veoma prisutna u političkom govoru, geopolitici i odnosu prema Zapadu.

Ovaj stav je posebno izražen poslije sukoba sa Zapadom  u Ukrajini, dok su NATO, sankcije i pitanje identiteta ponovo oživjeli dio tog civilizacijskog narativa.Ta ideja pokazuje da se mnogi savremeni sukobi ne vode samo zbog teritorije ili ekonomije, nego i zbog pitanja identiteta, civilizacije i istorijskog nasljeđa. U osnovi može se govoriti o sukobu civilizacijskih modela. odnosno pravoslavnog Istoka i liberalnog Zapada.

Balkan je danas granica pravoslavlja, katolicizma i  islama. Iako su neke ideje nepovratno otišle u prošlost, Balkan i dalje nosi dio istorijskog nasljeđa Istočnog pitanja. Možda je upravo pravoslavni prostor danas jedno od mjesta na kojem se najjasnije vidi nova podjela svijeta između globalizma, civilizacijskih identiteta i povratka geopolitike.

(Nastaviće se)

ISTOK