Od Dostojevskog i De Gola do krize liberalnog poretka

Temu Istočnog pitanja u svjetlu nove geopolitike smo pokušali da razamatramo u šest tekstova sa različitog aspekta, ekonomskog, političkog, kulturnog i duhovnog. Svaki od ovih konteksta je kompatibilan za jednu širu sliku ključnih odnosa u svijetu i Evropi, sa refleksijom na region Balkana. Oni su uvijek bili dio Istočnog pitanja, ali i duboko uronjeni u evropsku zonu uticaja.

Povratak Istočnog pitanja

Istočno pitanje nikada nije bilo samo pitanje raspada Osmanskog carstva i borbe velikih sila za kontrolu Balkana i istočnog Mediterana, kako je ono bilo inicijalno postavljeno. Ono je i kroz istoriju predstavljalo mnogo dublji sukob različitih civilizacijskih, religijskih i geopolitičkih modela Evrope i svijeta.

Danas, u vremenu rata u Ukrajini, krize Evropske unije, povratka geopolitike, uspona Kine i slabljenja liberalnog globalizma, Istočno pitanje ponovo dobija novu istorijsku dimenziju. Balkan se još jednom nalazi između različitih geopolitičkih centara moći — Atlantizma, Evroazije, evropskog kontinentalizma i novih ekonomskih koridora.

Savremeno Istočno pitanje više nije samo pitanje teritorija, nego pitanje identiteta, civilizacije, ekonomije (energetike, tehnologije), kao i politike (suvereniteta i budućeg oblika svjetskog poretka).

Zbog toga danas djeluju iznenađujuće aktuelno misli određenih istorijskih ličnosti koji su, iako u različitim oblastima, ostavili snažan pečat na ova opšta pitanja. Tu mislimo na Dostojevskog, De Gola, Hajdegera, pai neke savremene rasprave o transhumanizmu, nihilizmu i krizi liberalnog društva.

Dostojevski i pravoslavna dimenzija Istočnog pitanja

Fjodor Mihajlovič Dostojevski posmatrao je Istočno pitanje mnogo šire od klasične geopolitike 19. vijeka. Za njega ono nije bilo samo pitanje oslobađanja Balkana od Osmanlija, nego pitanje istorijske sudbine pravoslavlja i slovenske civilizacije.

Dostojevski je smatrao da Rusija ima posebnu duhovnu misiju među pravoslavnim narodima Balkana, posebno Srbima i Bugarima. Tokom rusko-turskog rata otvoreno je podržavao oslobađanje balkanskih hrišćana, ali je istovremeno upozoravao da će oslobođeni narodi ubrzo početi da traže zaštitu Zapada i okretati se protiv Rusije.

Njegova skepsa prema Zapadu proizlazila je iz uvjerenja da Evropa počiva na racionalizmu, individualizmu i rimokatoličkom modelu civilizacije, dok pravoslavlje čuva ideju sabornosti, zajednice i duhovnosti.

Zbog toga je Dostojevski Istočno pitanje vidio kao trajni sukob između Istoka i Zapada, pravoslavlja i racionalizma, zajednice i individualizma, duhovnosti i materijalizma.

Mnoge njegove ideje danas djeluju proročki. On je govorio o neizbježnom sukobu Rusije i Zapada, latentnoj podjeli Balkana, krizi evropskog identiteta i ponovnom formiranju civilizacijskih blokova.

Rusija kao „Treći Rim“

Nakon pada Carigrada 1453. godine, u ruskoj političkoj i crkvenoj misli razvija se ideja Moskve kao „Trećeg Rima“.

Prvi Rim je pao zbog otpada od „prave vjere“ koji se začeo mnogo prije zvaničnog crkvenog raskola 1054. godine, drugi Rim — Vizantija — nestao je pod Osmanlijama, dok je Moskva predstavljena kao posljednji veliki centar pravoslavlja.

Ova ideja nije bila samo religijska, nego i geopolitička. Rusija se počela doživljavati kao zaštitnica pravoslavlja, nasljednica Vizantije i posebna civilizacija između Evrope i Azije.

Otuda se razvijaju ideje panslavizma, raste ruski interes za Balkan i jača njen osjećaj istorijske misije.

U modernom obliku, ova ideja i danas utiče na rusku geopolitiku kroz zaštitu „ruskog svijeta“, sukob sa liberalnim Zapadom i insistiranje na multipolarnom poretku, na čemu posebno insistira njen novi lider Vladimir Putin.

De Gol i evropska dilema

Ako je Dostojevski simbol civilizacijskog Istoka, onda je Šarl de Gol simbol evropskog kontinentalizma.

De Gol je smatrao da Evropa ne može biti istinski suverena ukoliko ostane potpuno zavisna od američke geopolitike. Njegova čuvena ideja „Evrope od Atlantika do Urala“ podrazumijevala je kontinent koji bi imao sopstvenu političku i stratešku autonomiju.

Zbog toga je među prvima kritikovao dominaciju NATO-a, razvijao francusku nuklearnu silu i pokušavao graditi ravnotežu između SAD i Sovjetskog Saveza.

Rat u Ukrajini pokazao je da su De Golove dileme i dalje aktuelne.

Danas se Evropa nalazi između bezbjednosne zavisnosti od SAD, energetske krize, prekida odnosa sa Rusijom i ekonomskog rivalstva sa Kinom.

Pitanje koje se ponovo otvara jeste da li Evropa može opstati bez Rusije, kineskog tržišta i američke vojne zaštite? I da li u tom slučaju ona treba da traži formulu novog identiteta kroz reafirmaciju demohrišćanskog diskursa ne kojem je utemeljena?

Balkan između Atlantizma i Evroazije

Savremeni Balkan ponovo postaje prostor susreta velikih sila.

Dok je nekada bio granica između Osmanskog i Habsburškog carstva, danas postaje prostor energetskih koridora, infrastrukturnih projekata, vojnih interesa i civilizacijskih uticaja.

SAD preko Jadrana i energetskih projekata pokušavaju dodatno vezati Balkan za zapadni geopolitički prostor. U tom smislu se razvijaju projekti američkog kapitala LNG terminal Krk, Južna interkonekcija, a raste američki interes za gasne koridore uz snažnije vojno prisustvo NATO-a.

Istovremeno Kina razvija svoje strateške projekte na ovom prostoru, prvenstveno u oblasti trgovine (Put svile) i ulaganja u infrastrukturu (luke, autoputevi, željeznice i infrastrukturne veze).

Ruski uticaj se tradicionalno manifestovao kroz energetiku, pravoslavlje, političke veze i istorijsko savezništvo sa dijelom Balkana.

Zbog toga Balkan danas funkcioniše kao prostor ukrštanja Atlantizma, Evroazije, evropskog kontinentalizma i složenih regionalnih identiteta.

Ključno pitanje za Balkan jeste u kojoj mjeri će razvijati sopstvenu strategiju i institucije, odnosno stvarati odnos zavisnosti sopstvenih resursa od inostranog kapitala, na granici kolonijalnih odnosa.

Kriza liberalnog poretka

Nakon Hladnog rata izgledalo je da je liberalna demokratija postala konačni model razvoja svijeta.

Globalizacija, američka dominacija i širenje liberalnog kapitalizma djelovali su kao završetak velikih ideoloških sukoba.

Međutim, početkom 21. vijeka počinje uspon Kine i povratak Rusije na svjetsku scenu. Novi period karakterišu energetski sukobi, migracione krize, identitetske podjele i slabljenje povjerenja u liberalne elite.

Rat u Ukrajini dodatno je pokazao krizu evropske autonomije, podjelu između SAD i Evrope i povratak geopolitike.

Posebno zanimljiv fenomen predstavlja nova američka politika pod Donaldom Trampom.

Za razliku od ranijeg liberalnog intervencionizma, Trampova politika više je fokusirana na ekonomiju, bilateralne odnose, trgovinu i pragmatične dogovore sa velikim silama.

To se vidi i kroz pokušaje stabilizacije odnosa sa Rusijom i Kinom.

Istovremeno Evropa ostaje mnogo rigidnija prema Rusiji, kao i prema Kini, ali i prema unutrašnjim ideološkim pitanjima.

Zbog toga se sve češće postavlja pitanje:

Da li se završava era liberalnog globalizma i nastaje novi multipolarni svijet?

Nihilizam, tehnologija i kriza modernog čovjeka

Kriza liberalnog poretka nije samo politička ili ekonomska.

Ona je i duboko duhovna.

Od Ničeove „smrti Boga“, preko Hajdegerovog „zaborava bivstvovanja“, moderni čovjek ostao je bez jasnog metafizičkog temelja.

Savremena tehnološka civilizacija pokušava da taj nedostatak smisla nadomjesti potrošnjom, tehnologijom, alternativnim identitetima i idejom beskonačnog progresa.

Transhumanizam i ideja „digitalne besmrtnosti“ predstavljaju možda krajnji izraz tog procesa.

Čovjek više ne traži besmrtnost kroz religiju i transcendenciju, nego kroz algoritme, vještačku inteligenciju i tehnologiju.

Tu se otvara duboki civilizacijski, ali i ideološki i teološki sukob između čovjeka kao ličnosti i čovjeka kao podatka.

Patristička misao svojevremeno, kao i pravoslavna tradicija, nude potpuno drugačiji odgovor prema kojoj čovjek nije mašina, nije algoritam, nego biće odnosa, zajednice i slobode.

Kriza savremenog svijeta zato nije samo kriza politike ili ekonomije, nego istovremeno ili prije svega kriza smisla, zajednice i identiteta.

Zaključak: Novo Istočno pitanje

Savremeno Istočno pitanje više nije pitanje raspada Osmanskog carstva.

Danas ono predstavlja pitanje budućeg oblika Evrope, odnosa Zapada i Rusije, uspona Kine, krize liberalnog poretka i sudbine čovjeka u tehnološkoj civilizaciji.

Balkan se zbog svog položaja ponovo nalazi između velikih procesa Atlantizma, Evroazije, energetskih koridora i civilizacijskih identiteta.

Možda bi se najprije moglo reći da danas ne svjedočimo kraju Zapada, nego kraju jednog istorijskog perioda u kojem je liberalni model djelovao kao jedini mogući oblik svijeta.

Ako je 20. vijek bio vijek ideologija, 21. vijek bi mogao postati vijek civilizacija.

A upravo zbog toga Istočno pitanje ponovo postaje jedno od ključnih pitanja evropske i svjetske istorije.

(Kraj)

ISTOK