Aleksandar Savanović: RUSIJA I EVROPA – STVARNA ISTORIJA 1939-1989.

Imanuel Kant svojevremeno je postavio pitanje: „Da li je moguće napisati univerzalnu istoriju sa kosmopolitskog stanovišta.“ Ili će svaki narod zauvijek imati svoju interpretaciju istorijskih događaja. Maj je idealan termin da se to pitanje promisli: tada slavimo pobjedu nad nacistima – nečim što je tako eksplicitno zlo da ne bi trebalo da je moguće bilo kakvom revizionističkom reinterpretacijom iskriviti univerzalno shvatanje tih događaja. No ovih dana svjedočimo da stvar postaje sve manje jasna. Tako je, recimo, kralj Norveške izjavio da mu nije jasno šta Putin slavi 9. maja riječima: „Rusija je, zajedno sa nacistima, pokrenula WW2. Zašto oni imaju Paradu pobjede? – oni su izgubili.“ Sa druge strane Putin odgovara da su Sovjeti pobijedili naciste i citira Žukova: „Zapad nam to nikada neće oprostiti.“ Imajući u vidi sveopšti zamah revizionističkog krivotvorenja, nije zgoreg podsjetiti se lekcija koje bi svi trebalo da smo naučili još u osnovnoj školi, i vidjeti šta se uistinu dogodilo u Evropi sredinom XX vijeka.

Početak rata: 1939-1941.

Kao početak rata uzima se 1. septembar 1939. god., dan kada je Hitler izvršio invaziju na Poljsku. Dva dana kasnije, Francuska i Britanija objavile su rat Njemačkoj. Invaziji je prethodio važan događaj: 23. avgusta 1939. god. u Moskvi je potpisan sporazum Molotov-Ribentrop. Njime nije dogovoren samo pakt o nenapadanju (slično kupovanje vremena uradili su i Britanci „Minhenskim sporazumom“) između Sovjeta i nacista, već i neka vrsta imperijalne kooperacije i podjele plijena u istočnoj Evropi. Sovjeti su već u novembru 1939. god. napali Finsku, ali su u tzv. „Zimskom ratu“ doživjeli debakl i Finci su ih deklasirali. No, mnogi na Baltiku nisu bili te sreće. Najveća i najtragičnija žrtva sovjetsko-nacističke invazije bila je Poljska.

Napadnuta sa zapada od nacista, a sa istoka od Sovjeta, Poljska nije imala šanse i podijeljena je. Nakon invazije, nacisti i Sovjeti održali su i zajedničku paradu u Brest-Litovsku 22. septembra 1939. god. koju su slavodobitno i sa prijateljskim osmijesima vodili legendarni nacistički general Heinz Guderian i sovjetski general tenkista Semyon Krivoshein, kasniji heroj Kurska.

U govoru 19. septembra, Hitler je izjavio da je “Poljska konačno uništena zahvaljujući Njemačkoj i Rusiji”. No, tu sovjetske gadosti ne staju. Želeći obezglaviti Poljsku, Staljin je lično izdao pismeno naređenje Beriji (otkriveno 1990. god. nakon otvaranja sovjetskih arhiva) da likvidira poljske oficire, intelektualce i ugledne ljude. NKVD je masakr izveo u Katinskoj šumi gdje je ubijeno 22 000 ljudi, što je jedan od najmonstruoznijih zločina WW2. Inače, Staljin je imao duboko povjerenje u Hitlera i ignorisao je upozorenja da nacisti spremaju invaziju na SSSR. Kada je 1941. god. krenula “Operacija Barbarosa”, doživio je mentalni slom zbog izdaje saveznika kojem je vjerovao.

U Rusiji, dakle, krivotvore istoriju kada WW2 uče tek od 1941. i zaboravljaju šta su radili u prve dvije godine rata. Jedan moj prijatelj Rus mi je jednom prilikom rekao: “Obrati pažnju da kod nas nema spomenika iz WW2 od prije 1941. Zato što smo do tada bili na strani nacista.”

Prema tome, norveški kralj je u pravu kada kaže da su Sovjeti započeli WW2 i bili u paktu sa nacistima. Međutim, on krivotvori istinu kada kaže da ne zna šta Rusi slave. To je uistinu bestidna izjava kada pogledamo šta se kasnije dogodilo.

1941-1945: slamanje nacističkog zla

Nema, dakle, nikakve sumnje da je nacističko zlo pobijeđeno prvenstveno zahvaljujući nevjerovatnoj žrtvi naroda SSSR-a. Saveznički gubici na Zapadnom frontu, od iskrcavanja u Normandiji, pa do kapitulacije Njemačke, ne mogu se porediti sa sovjetskim. Na primjer, u Ardenskoj ofanzivi, Amerikanci su učestvovali sa 700 000 svojih vojnika i imali oko 90 hiljada mrtvih i ranjenih. Kada to uporedimo sa bitkama Istočnog fronta, dobijamo pravu sliku razmjera sovjetske žrtve. U kontraofanzivi na Kursku, Sovjeti su učestvovali sa 2.5 miliona vojnika protiv 940 000 nacista. U paklu Staljingrada, učestvovalo je 1,7 miliona sovjetskih vojnika, a žrtve na obje strane procjenjuju se na preko 700 000 mrtvih i ranjenih. Tokom cijelog rata, Amerikanci su izgubili 416 000 vojnika (od toga 250 000 na evropskom ratištu), a Britanci 383 000. Ukupni francuski gubici (vojnici i civili) su oko 600 000 ljudi. Što je neuporedivo sa 8 do 11 miliona vojnika, na koliko se procjenjuju sovjetski gubici. Ukupno, sa civilima, Sovjeti su izgubili šokantnih 20+ miliona ljudi. Mnogi danas relativizuju ove brojeve time što ukazuju da su tako enormne žrtve posljedica diletantizma sovjetskih generala i potpune nebrige za ljudstvo, te Staljinovog ludila. U tome sigurno ima istine, sve tri tvrdnje su manje ili više tačne, ali ključni uzrok je nesalomiva volja Sovjeta da se bore.

Francuska je kapitulirala za mjesec i po, a blitzkrieg je pokosio Dansku za dan, Holandiju za pet dana, a Belgija je izdržala 18 dana. Norvežani su se držali dva mjeseca. Otprilike koliko je nacistima trebalo da osvoje samo „Pavlovljevu kuću“: tokom opsade Staljingrada, ruski heroji držali su ovu utvrđenu zgradu 58 dana, okruženi i pod artiljerijskom paljbom.

Za razliku od onih sa zapadne strane Rajha, Sovjeti se nisu predali i čekali da dođu Ameri da ih oslobode. Kada je jedan američki veteran došao na proslavu Dana D u Francuskoj, na aerodromu su mu zatražili pasoš. Odgovorio je u velikom stilu: „Prošli put kada sam dolazio nisam mogao da nađem ni jednog Francuza da mu ga pokažem.“

Dakle, kada pogledamo brojeve i druge fakte, jasno je da su Sovjeti podnijeli najveću žrtvu u slamanju nacističkog zla – više nego svi ostali zajedno. Zaista je bestidno ignorisati tu činjenicu i pošten čovjek mora biti bijesan kada vidi da se predstavnik Rusije ne poziva na proslavu dana pobjede nad fašizmom.

Gvozedena zavjesa: 1945-1989. 

Prema tome, sasvim je jasno da su Sovjeti podnijeli najveću žrtvu u borbi sa nacistima i više je nego prirodno da slave taj svoj herojski uspjeh – jedan od najvećih u istoriji čovječanstva. Putin i Žukov, međutim, krivotvore kada kažu da im “Zapad to nikada neće oprostiti”. Ono što im se ne oprašta nije, naime, pobjeda,  već ono što je uslijedilo nakon pobjede. I ne treba da im se oprosti, jer je to što su uradili jedan od najmračnijih i najodvratnijih projekata u evropskoj istoriji.

Mnogi danas zaboravljaju, ali američka intervencija u WW2 zasnovana je na “Atlantskoj povelji” iz 1941. god. Kao uslov za uključivanje SAD-a, Ruzvelt je insistirao da se saveznici obavežu na dva ključna principa postratnog svijeta: prvo, da ni SAD, ni Britanija, niti bilo ko od saveznika neće tražiti nikakva teritorijalna proširenja na račun poraženih; i drugo, svakom narodu će biti dopušteno da sam izabere vlast i vrstu političkog režima. U tom smislu, radi se o jednom od najveličanstvenijih političkih dokumenata u ljudskoj istoriji, kojim su se budući pobjednici odrekli profitiranja na svojoj pobjedi, te se zadovoljili time da donesu slobodu porobljenim narodima. Inače, i naša tadašnja država, Kraljevina Jugoslavija, jedan je od potpisnika.

Potpisali su i Sovjeti, jer je to bio ultimativni uslov SAD-a da im isporuči pomoć u vojnoj opremi i tehnologiji koja im je omogućila otpor. Međutim, kao što svi znamo, netom nakon rata, iznevjerili su potpis i okupirali zemlje tzv. Istočnog bloka. Nakon invazije na Čehoslovačku, Sovjeti su usvojili Brežnjevljevu  “doktrinu ograničenog suverniteta”, čije su dvije ključne stvake (a) pravo na intervenciju u ime odbrane socijalizma,  i (b) “teorija ograničenog suvereniteta”, koja suvernitet naroda smatra uslovnim – primarna vrijednost je komunizam, stoga ako neki narod zastrani u pogledu odbrane i širenja komunizma, Sovjeti imaju pravo da intervenišu i vrate ga na pravi put. Očito, u pitanju je čista imperijalna doktrina umotana u ideološki rječnik. Koristeći se takvom ideologijom, Sovjeti su okupirali Istočnu Evropu i uspostavljena je gvozdena zavjesa, koja je dijelila slobodni Zapad od okupiranog Istoka.

Krucijalno je razumjeti da su Amerikanaci ispoštovali Atlantsku povelju i nakon 1945. god. nisu silom, niti na bazi “legitimacije” pobjednika nad nacistima, ostali u onim zemljama u kojima ih nisu pozvali da ostanu – poput Švedske ili Austrije npr. A kada su od njih tražili da odu, oni su to i učinili. Tako je Šarl De Gol 1967. god. tražio da napuste Francusku i oni su otišli. Za razliku od njih, Sovjeti se nisu obazirali na volju evropskih naroda i brutalno su okupirali sve koje su mogli – često tu okupaciju legitimirajući i svojom zaslugom u pobjedi nad nacistima.

U mnogim zemljama pružan je otpor. U Mađarskoj, revolucija je podignuta oktobra 1956. god. kada su studenti i radnici izašli naoružani na ulice Budimpešte, mašući nacionalnim zastavama sa izrezanim komunističkim simbolima i uzvikujući parole “Rusi van!” Marionetski režim srušen je za par dana, a Staljinova bista je završila na pločniku ispred Parlamenta.

Nova vlada je najavila istupanje iz Varšavskog pakta i reforme koje bi imale za cilj oslobađanje javnog prostora, liberalizaciju, uvođenje tržišne ekonomije, višepartijskog sistema i održavanje slobodnih izbora.  Mađarska će to dobiti tek 30 godina kasnije, nakon pada Berlinskog zida. Sovjeti su poslali 1300 tenkova i 200 000 vojnika. U Budimpešti su vođene ulične borbe slabo naoružanih studenata i radnika protiv oklopnih jedinica Crvene armije. Amerikanci su odbili da intervenišu i otpor je slomljen, a Mađarska vraćena u okvire mračnog sovjetskog bloka.

U Češkoj je Aleksandar Dubček januara 1968. pokrenuo “Praško proljeće” sa ciljem ukidanja totalitarne sovjetske kontrole. Reforme su uključivale ukidanje cenzure i slobodu medija, političke slobode, decentralizaciju i sl. Sovjeti su odgovorili invazijom snaga Varšavskog pakta: 21. avgusta Čehoslovačku je napalo 2000 tenkova i 500 000 vojnika i revolucija je ugušena. Dvadesetogodišnji student Jan Palah spalio se u Pragu u znak protesta zbog sovjetske okupacije.

Slične su sudbine i ostalih država Istočne Evrope koje su bile te nesreće da ostanu pod sovjetskom čizmom.

Zahvaljujući Titovom političkom geniju, mi smo se uspjeli izvući. Prvo je uputio istorijsko “Ne” Staljinu 1948. god., a onda i majstorski hendlovao “krizu Informbiroa”. Staljin je odgovorio blokadom Jugoslavije i isključenjem iz socijalističke internacionale. Tito je to riješio tako što je prvo okrenuo zemlju Zapadu, dobio veliku pomoć SAD-a, koja je omogućila da pregura blokadu, a kasnije osnovao i pokret Nesvrstanih, kojim je zacementirao nezavisnu poziciju SFRJ. Zahvaljujući tome što je Tito uspio da sačuva zemlju od okupacije Sovjeta, mi danas često nismo u stanju da razumijemo patnje, teror, poniženje i bijedu koje su zemlje Istočne Evrope proživljavale u decenijama sovjetske okupacije.

Danas je nemoguće precijeniti njihovu patnju i frustraciju. Kada odete u bilo koju zemlju ex-Istočnog bloka i upitate obične građane o tom dobu, možete ju lako prepoznati. Dva miliona Estonaca, Litvanaca i Letonaca uhvatilo se 1989. godine za ruke u “Baltički lanac” dugačak preko 600 km, čime su obilježili 50 godina okupacije, tražeći slobodu.

Poznata rumunska izreka glasi: “Rusi dođu i otmu nam žito, a naftu im mi sami damo”. Jedan grafit u Pragu iz 1951. god. kaže: “Pazite se ruskih ubica, kradu ručne satove i radio aparate”:

Do koje mjere je sovjetski komunizam bio morbidan i poremećen sistem, najbolje svjedoči sam Berlinski zid: koliko jedan politički sistem mora biti užasavajući kada mora da se ogradi zidom da bi spriječio svoje stanovnike da pobjegnu iz njega. Kada je pao, kolona automobila kod Brandemburške kapije koja je krenula sa istoka prema zapadu bila je nepregledna:

Na američkom punktu kod Berlinskog zida, legendarnom “Checkpoint Charlie”, pisalo je “Ulazite u američki sektor”, na šta su mnogi dopisivali: “Ovdje počinje sloboda”.

U Pragu 2008. godine usvojena je “Deklaracija o evropskoj savjesti i komunizmu”, kojom su izjednačeni fašizam i sovjetski komunizam i osuđeni kao totalitarni režimi.

General Paton je netom nakon kapitulacije Nacista rekao: “Naša najveća greška je što smo stali u Berlinu. Trebali smo marširati do Moskve.” Da su ga Amerikanci poslušali i smogli snage da to urade, poštedjeli bi narode Istočne Evrope, ali i same Ruse, višedecenijske bijede i terora pod sovjetskom čizmom.

Šta se slavi?

Prema tome, unatoč poslovičnoj dvosmislenosti istorije, u kojoj zaista važi pravilo da je sve mnogo, mnogo komplikovanije nego što izgleda, stvari su ovdje sasvim jasne: narodi Sovjetskog Saveza, Rusi prije svega, podnijeli su najveću, upravo nevjerovatnu žrtvu za slamanje nacističkog zla. Ali ti isti narodi, Rusi prije svega, dopustili su svojim vlastima paktiranje sa nacistima u prvim godinama rata, a onda, nakon 1945. god. i uspostavljanje režima jednako morbidnog i destruktivnog kao sam nacizam. Oni imaju čime da se ponose, ali imaju i za mnogo, baš mnogo, toga da se stide. Stoga, kada slave, dobro bi uradili da preciziraju šta slave. Jer, ovakva rekapitulacija govori nam mnogo i o razumijevanju aktualnih događaja i ponašanja aktera na trenutnoj političkoj sceni – glede rata u Ukrajini na primjer. Rusofobija koja u prethodnih par godina rapidno eskalira širom Evrope, nije vezana samo za agresiju na Ukrajinu, već ima i znatno dublju genezu. Agresija se tumači kao kontinuitet agresorskog ponašanja Rusa prema Evropi. I to tumačenje, kao što smo vidjeli, uopšte nije bez osnova. Kada Putin obnavlja kult Staljina, i kada govori o tome da je “Raspad Sovjetskog Saveza bio greška”, onda on jasno daje do znanja šta slavi i za čime žali. On slavi upravo ono čega treba da se stidi.

BUKA