PRIJE 115 GODINA OSNOVANA „CRNA RUKA“: Tajna organizacija koja je obilježila srpsku i evropsku istoriju
Na današnji dan 1911. godine u Beogradu je osnovana tajna organizacija „Ujedinjenje ili smrt“, poznatija pod nazivom „Crna ruka“, jedna od najuticajnijih i najkontroverznijih organizacija u istoriji Srbije i Balkana.
Organizaciju je osnovala grupa oficira Vojske Kraljevine Srbije predvođena pukovnikom Dragutinom Dimitrijevićem Apisom, sa ciljem nacionalnog ujedinjenja srpskog naroda i oslobađanja teritorija koje su tada bile pod austrougarskom i osmanskom vlašću.
„Crna ruka“ nastala je u periodu snažnih političkih i nacionalnih previranja na Balkanu, neposredno nakon Majskog prevrata 1903. godine, kada je ubijen kralj Aleksandar Obrenović, a na vlast došla dinastija Karađorđević.
Organizacija je djelovala tajno, po strogo hijerarhijskom principu, a njeni članovi uglavnom su bili vojni oficiri, državni činovnici i nacionalno orijentisani intelektualci. Glavni cilj bio je stvaranje velike srpske države kroz političku, obavještajnu i revolucionarnu aktivnost.
„Crna ruka“ posebno je ostala upamćena zbog povezanosti sa događajima koji su prethodili Prvom svjetskom ratu. Pripadnici organizacije povezivani su sa obukom i podrškom grupi „Mlada Bosna“, čiji je član Gavrilo Princip 28. juna 1914. godine u Sarajevu izvršio atentat na austrougarskog prestolonasljednika Franca Ferdinanda.
Atentat u Sarajevu postao je povod za početak Prvog svjetskog rata, jednog od najkrvavijih sukoba u istoriji čovječanstva.
Iako je „Crna ruka“ u jednom dijelu srpske javnosti smatrana patriotskom organizacijom koja se borila za nacionalno oslobođenje, njene metode djelovanja izazivale su brojne kontroverze, kako u Srbiji tako i u inostranstvu.
Sudbina organizacije promijenila se tokom Prvog svjetskog rata. Regentu Aleksandru Karađorđeviću i tadašnjoj vladi postajao je sve veći problem uticaj Apisa i oficira okupljenih oko „Crne ruke“, zbog čega je 1917. godine organizovan Solunski proces.
Na tom suđenju Dragutin Dimitrijević Apis i još nekoliko članova organizacije osuđeni su na smrt pod optužbom za pripremu atentata na regenta Aleksandra. Apis je iste godine strijeljan u Solunu, a „Crna ruka“ formalno je ugašena.
Istoričari i danas različito ocjenjuju ulogu ove organizacije. Dok jedni smatraju da je riječ o patriotskom pokretu nastalom u vremenu borbe za nacionalno oslobođenje, drugi ukazuju na opasnost tajnih političko-vojnih struktura koje su djelovale mimo državnih institucija.
Više od jednog vijeka kasnije, „Crna ruka“ ostaje jedna od najpoznatijih i najkontroverznijih organizacija u istoriji Balkana i tema brojnih istorijskih rasprava, knjiga i političkih tumačenja.
ISTOK
