NA DANAŠNJI DAN PRIJE 88 GODINA: Komunisti podržali Mačekov blok protiv Kraljevine Jugoslavije
Početak juna podsjeća na političke procese koji su krajem tridesetih godina prošlog vijeka duboko podijelili Kraljevinu Jugoslaviju i otvorili prostor za kasniji raspad države.
Upravo u ovom periodu 1938. godine vođena je intenzivna kampanja pred parlamentarne izbore na kojima je Komunistička partija Jugoslavije, iako zabranjena, otvoreno pozvala svoje simpatizere da podrže opozicioni Blok narodne sloge Vlatka Mačeka.
Krajem tridesetih godina XX vijeka u Kraljevini Jugoslaviji dolazi do sve otvorenije saradnje komunista i hrvatskih nacionalističkih stranaka okupljenih oko Vlatka Mačeka. Iako ideološki različiti, ove političke grupe imale su zajednički cilj – rušenje tadašnjeg državnog poretka i slabljenje jugoslovenske monarhije.
Na izborima 1938. godine Komunistička partija Jugoslavije, koja je tada bila zabranjena, pozvala je svoje članove i simpatizere da glasaju za opozicioni Blok narodne sloge na čelu sa Vlatkom Mačekom. Taj blok okupljao je Hrvatsku seljačku stranku, demokrate i druge opozicione stranke koje su se suprotstavljale vladi Milana Stojadinovića i politici Kraljevine Jugoslavije.
Komunisti su smatrali kako je u tom trenutku važnije sarađivati sa svim protivnicima režima nego insistirati na ideološkim razlikama. Zbog toga su podržavali Mačekovu opoziciju, dok su istovremeno nastojali da oslabe projugoslovenske i centralističke stranke. Komunisti su Srbe smatrali hegemonističkim elementom, a tzv. velikosrpsku politiku ključnim remetilačkim faktorom za preuzimanje vlasti.
Srbi su tada većinski podržavali JRZ (Jugoslavensku republikansku zajednicu). Komunisti su tada bili protiv JRZ na čijem je čelu bio dr Milan Stojadinović koja je formalno okupljala koaliciju Narodne radikalne stranke, Slovenačke narodne stranke i Jugoslavenske muslimanske organizacije, a opoziciju su činili Blok narodne sloge na čijem je čelu bio Vlatko Maček koji su činili Hrvatska seljačka stranka, Demokratska stranka, Samostalna demokratska stranka, Zemljoradnička stranka i Crnogorska federalistička stranka. Blok je ubjedljivo pobijedio u Primorskoj banovini (78,80%) i Savskoj banovini (82,57%), dok je u ostalim banovinama pobijedila JRZ. U Zetskoj banovini je pobijedila JRZ sa 64,35% ispred BNS koji je imao 35,14%. Treća koalicija Jugoslovenski narodni pokret ZBOR Dimitrija Ljotića je ostao u značajnoj manjini.
Ipak je JRZ pobijedila, a već tada su se politički isprofilisale i ujedinile stranke koje će direktno raditi na razbijanju Kraljevine Jugoslavije. Ukupna razlika nije bila velika, pa su JRZ imali 54,09%, a Blok 44,09%. Interesantno je da je Trebinje, Gacko i Nevesinje dobila Mačekova lista, što znači da su, pored Hrvata i dijela Srba, muslimani većinski glasali za Blok, a ne za JMO. I pored koalicije na državnom nivou sa JRZ, na izborima je JMO, u nekim dijelovima Bosne i Hercegovine i Zetske banovine (koja je uključivala dijelove Hercegovine), imala specifičnu situaciju. Uprkos formalnom savezu sa JRZ-om, veći dio muslimanskog glasačkog tijela, vođen nezadovoljstvom i tražeći veći uticaj i autonomiju, glasao je za Ujedinjenu opoziciju Vlatka Mačeka.
Dakle, saradnja komunista i hrvatskih nacionalista nije počela tek u ratu, nego mnogo ranije. To potvrđuje i sporazum iz 1935. godine, potpisan u zatvoru u Sremskoj Mitrovici između predstavnika KPJ Moše Pijade i ustaškog ideologa Mila Budaka. Cilj tog dogovora bio je rušenje Jugoslavije i zajednička borba protiv tadašnjeg državnog uređenja. Zajedničkim neprijateljem se smatrao srpski nacionalizam.
Takva saradnja dodatno je produbila političke i nacionalne podjele unutar Kraljevine Jugoslavije, koje će ubrzo prerasti u otvorenu krizu i raspad države 1941. godine, kao i saradnju komunista sa ustašama, što će se jasno manifestovati kroz različit odnos partizana-komunista prema NDH i JVuO.
Poslije proglašenja NDH 10. aprila 1941.g. Vlatko Maček je pozvao svoje vojne pristalice da izraze lojalnost novoj ustaškoj vlasti. Obznana Slavka Kvaternika o proglašenju NDH i proglas Mačeka su objavljeni zajedno preko Radio Zagreba 10. aprila u 16 sati i deset minuta, sat vremena prije ulaska njemačkih trupa u Zagreb.
ISTOK
