Tramp, Rusija i kriza evropske geopolitike (5)

Evropa prvi put poslije Hladnog rata bez Rusije

Rat u Ukrajini, koji Rusija naziva „specijalnom operacijom“, uvukao je NATO u taj sukob na strani Ukrajine, ali se zbog narušenih odnosa untar NATO-strukture, nakon sukoba u Iranu, SAD sve više distanciraju od tog rata, dok je Evropa sve više zaglavljena u njegov širi kontekst.

Njega su karakterisali prekid energetskih veza, sankcije, pad trgovine, militarizaciju, rast troškova energije i krizu evropske industrije. Tako je Evropa prvi put nakon decenija pokušala da funkcioniše kao geopolitički prostor gotovo potpuno odvojen od Rusije. Najviše je bila pogođena Njemačka privreda, odnosno industrija koja je bila u gasnoj zavisnosti od Rusije preko Sjevernog toka. Najveću cijenu rata je pored Rusije platila upravo evropska ekonomija.

De Golova nekadašnja ideja „Evropa do Urala“ se u potpunosti raspala, kao i politika balansiranja između Amerike i Rusije iz hladnoratovskog perioda. Dovedana je u pitanje i njegova ideja strateške autonomije Evrope, nezavisnosti od Vašingtona i pitanje kontinentalne stabilnosti. Jer, za De Gola, Rusija nije bila spoljašnji neprijatelj Evrope nego dio evropske ravnoteže. Razvoj događaja je gotovo dao za pravo predviđanju Dostojevskog da Zapad nikada neće potpuno prihvatiti Rusiju, jer između njih postoji duboka civilizacijska razlika. Rat u Ukrajini je pokazao da to nije samo teritorijalni sukob nego i sukob dva pogleda na Evropu.

Trampova Amerika: pragmatizam umjesto ideologije?

Ove drugačije odnose treba posmatrati u svjetlu činjenice da se politika SAD prema ratu u Ukrajini, ali i prema Rusiji, značajno razliku nakon dolaska Donalda Trampa na čelo Amerike, nakon Džoa Bajdena.   Tramp ne posmatra Rusiju isto kao evropske elite, nego prvenstveno kroz ekonomiju, balans prema Kini i američke interese. Njegova politika je manje ideološka, a više transakciona. Trampov politički narativ je drugačiji kao i njegove izjave o Putinu, otvorene kritike NATO-a, ali i kroz trgovinski pristup Kini, tako da je treba posmatrati u svjetlu činjenice da SAD izbjegavaju istovremeni sukob sa Rusijom i Kinom.

Vašington pod Trampom možda ne želi trajni raskid sa Rusijom, dok dio Evrope svoju budućnost sve više gradi upravo na tom raskidu.

Evropa između Amerike i realnosti

Evropa danas još uvijek u velikoj mjeri vojno zavisi od SAD i prolazi kroz energetsku tranziciju, pri čemu ekonomski slabi i suočava se sa sve većom krizom industrije.

Pred činjenicom da joj je Kina ključni trgovinski partner, a Rusija geografska realnost, otvara se pitanje: može li Evropa dugoročno voditi politiku potpunog udaljavanja od dvije najveće evroazijske sile — Rusije i Kine?

Nova podjela Zapada?

Možda danas više nije glavno pitanje Istok protiv Zapada, nego kakav Zapad želi Amerika, a kakav Evropa.

Jer, s jedne strane imamo američki pragmatizam, a s druge evropski ideološki pristup, što može produkovati mogući budući raskol unutar samog Zapada. Zato, novo Istočno pitanje više nije samo pitanje odnosa Evrope prema Rusiji, nego i pitanje odnosa Evrope prema samoj sebi. Da li će ostati geopolitički produžetak američke strategije ili će pokušati obnoviti sopstvenu kontinentalnu viziju kakvu su nekada zagovarali De Gol i dio evropskih državnika?

Ako Amerika pod Trampom počne graditi pragmatičnije odnose sa Moskvom i Pekingom, Evropa bi se mogla naći u paradoksalnoj situaciji — da ostane tvrđa prema Rusiji nego same Sjedinjene Države.

Da li Evropa ulazi u period postatlantske politike?

Pitanje koje ovdje otvara jeste da li će Evropa dugoročno ostati potpuno vezana za američku strategiju ili će, pod pritiskom ekonomije, energetike i novih globalnih odnosa, početi graditi pragmatičniji odnos prema Rusiji i Kini.

I to nije više teorijsko pitanje. Već se vide prve pukotine unutar same Evrope. Odgovor na ovo pitanje zahtjeva prethodno objašnjenje na pitanje: šta danas održava tvrdu evropsku politiku prema Rusiji? Trenutno postoje četiri glavna razloga, rat u Ukrajini, bezbjednosni strah istočne Evrope, zavisnost od NATO-a i političko-moralni narativ evropskih elita. Strah koji dolazi iz starog naslijeđa je posebno izražen kod Poljske, baltičkih država i dijela istočne Evrope, koji Rusiju vide kao egzistencijalnu prijetnju. Zato je evropska politika danas mnogo tvrđa nego prije rata.

Ipak ono što dugoročno može promijeniti evropsku politiku jeste ekonomska realnost. Jer, Evropa gubi konkurentnost, industrija trpi zbog skupih energenata, a Njemačka kao vodeća evropska sila ulazi u stagnaciju, dok američki i kineski kapital postaju agresivniji. Zato nema sumnje da će vremenom rasti pritisak industrije, poslovnih krugova i dijela političkih elita da se odnosi sa Rusijom makar djelimično normalizuju.

Promjena politike SAD

Ako Amerika pod Trampom ili nekom sličnom administracijom smanji fokus na Ukrajinu, popravi odnose sa Moskvom ili se više usmjeri na Kinu, što se ovih dana dešava, Evropa bi mogla ostati usamljena u tvrdoj antiruskoj politici.

To bi otvorilo ogromnu dilemu da li slijediti Vašington ili voditi sopstvenu kontinentalnu politiku. Jer uveliko se osjeća zamor od rata u Ukrajini. Što rat bude duže trajao rašće troškovi, povećavati se politički zamor i jačati populizam, kao i podjela unutar EU. Taj proces je djelimično zaustavljen izbornim porazom Viktora Orbana u Mađarskoj, ali daleko od toga da su populističke snage u Evropi slomljene.  Pored Mađarske one su vrlo snažne u Slovačkoj, dok sve više jača dio njemačke desnice, francuski suverenisti, a pojedine južnoevropske stranke već sada zagovaraju pragmatičniji odnos prema Rusiji.

Kriza evropskog identiteta

Ovo je filozofski i civilizacijski nivo teme. Evropa danas nema potpuno jasnu predstavu da li je civilizacija, tržište, politička unija ili geopolitički projekat pod američkim kišobranom. Upravo zato se vraćaju stare ideje, a posebno De Golova „Evropa nacija“, evropski suverenizam, strateška autonomija i ideja kontinentalne Evrope.

Šta bi podrazumijevala promjena evropske politike? To ne bi značilo „prorusku Evropu“, niti prekid sa Amerikom. Mnogo vjerovatnije da bi to podrazumijevalo pragmatičniji odnos prema Moskvi, djelimičnu obnovu ekonomskih veza, smanjenje ideološke rigidnosti i pokušaj stvaranja evropske autonomije između SAD, Rusije i Kine.

Mogući elementi nove evropske politike bi zahtijevali prije svega energetski pragmatizam, odnosno djelimično vraćanje ruskih energenata i diverzifikaciju bez potpunog prekida.

U isto vrijem bi se razvijala evropska vojna autonomija, kroz jačanje evropske vojske, manje oslanjanje na NATO. U isto vrijeme bi bi nužan jedan realističniji odnos prema Kini, saradnja uz kontrolu rizika, a ne potpuna konfrontacija. Kontinentalna geopolitika Evrope bi vodila kroz pokušaj stabilizacije Evrope kroz ravnotežu, a ne trajni hladni rat sa Rusijom.

Ali treba znati i da postoje ogromne prepreke prema toj vrsti promjena. Promjena neće biti laka jer istočna Evropa snažno odbija Rusiju, NATO ostaje ključ bezbjednosti, a rat u Ukrajini je proizveo duboko nepovjerenje, pri čemu su evropske elite politički vezane za sadašnji kurs. Zato će Evropa vjerovatno još dugo biti podijeljena između atlantskog pristupa i kontinentalnog pragmatizma.

Možda se danas ne odlučuje samo budućnost odnosa Evrope i Rusije, nego i pitanje da li će Evropa ostati geopolitički produžetak Atlantika ili će pokušati ponovo postati samostalna civilizacijska i politička cjelina.

Ako Amerika pod Trampom počne voditi pragmatičniju politiku prema Moskvi i Pekingu, najveća dilema 21. vijeka mogla bi postati ne odnos Istoka i Zapada, nego pitanje — gdje je zapravo granica političkog Zapada.

(Nastavće se)

ISTOK