Istočno pitanje u svjetlu nove geopolitike
Pojam „Istočno pitanje“ nekada je označavao diplomatsku i geopolitičku borbu velikih sila oko nasljeđa posrnulog Osmanskog carstva. Danas, više od jednog vijeka kasnije, čini se da se Istočno pitanje vraća u potpuno novom obliku – ne kao pitanje propasti jedne imperije, već kao pitanje novog rasporeda moći između Istoka i Zapada.
Savremeni svijet ulazi u period duboke transformacije međunarodnih odnosa. Rat u Ukrajini, sukobi na Bliskom istoku, rast kineskog uticaja, energetske krize i slabljenje nekada neprikosnovene dominacije Zapada otvorili su novu geopolitičku eru u kojoj se ponovo prelamaju interesi velikih sila upravo na prostoru Evrope, Balkana, Kavkaza i Bliskog istoka.
Povratak geopolitike
Posljednjih decenija činilo se da je globalizacija potisnula klasičnu geopolitiku. Evropska unija širila se kao projekat ekonomskog povezivanja, NATO kao bezbjednosni okvir, a liberalna demokratija predstavljana je kao gotovo univerzalni model razvoja.
Međutim, krize posljednjih godina pokazale su da geopolitika nije nestala. Naprotiv, vratila se u mnogo tvrđem obliku.
Danas se svijet sve otvorenije dijeli na blokove:
- američko-zapadni,
- kinesko-ruski,
- ali i niz regionalnih sila koje pokušavaju voditi samostalnu politiku.
U tom sudaru interesa Balkan ponovo dobija važnost kao prostor političkog, energetskog i bezbjednosnog nadmetanja.
Balkan između velikih sila
Balkan nikada nije bio izolovan od širih geopolitičkih procesa. Od vremena Osmanskog carstva, Austro-Ugarske i Rusije pa do hladnog rata, ovaj prostor je gotovo uvijek bio mjesto ukrštanja interesa velikih centara moći.
Danas su metode drugačije, ali logika ostaje slična.
Evropska unija Balkan vidi kao dio svog bezbjednosnog i političkog prostora. Sjedinjene Američke Države nastoje očuvati uticaj kroz NATO i regionalne saveze. Rusija pokušava zadržati političko prisustvo preko istorijskih, kulturnih i energetskih veza, dok Kina ekonomski ulazi kroz infrastrukturne projekte i investicije.
Turska takođe sve aktivnije gradi svoj regionalni uticaj, posebno kroz kulturne, ekonomske i političke veze sa dijelovima Balkana.
Zbog toga Balkan ponovo postaje svojevrsna geopolitička raskrsnica.
Novo Istočno pitanje
Savremeno Istočno pitanje više nije samo pitanje teritorija, već pitanje energetskih pravaca, političkog uticaja, bezbjednosnih saveza, migracija, identiteta i civilizacijskog pozicioniranja.
Rat u Ukrajini dodatno je ubrzao taj proces. Nakon 2022. godine Evropa je počela mnogo ozbiljnije posmatrati vlastitu bezbjednost, energetsku zavisnost i političku stabilnost.
U tom kontekstu Balkan ponovo dobija značaj tampon-zone između različitih interesa i koncepata međunarodnog poretka.
Kriza evropske ideje
Poseban problem predstavlja činjenica da Evropska unija više nema onu političku privlačnost koju je imala prije dvadeset godina. Proces proširenja je usporen, reformski zamor je očigledan, a unutrašnje podjele unutar same EU sve su izraženije.
Zbog toga zemlje Balkana često vode politiku balansiranja, formalno ostaju na evropskom putu, ali paralelno razvijaju odnose sa drugim globalnim centrima moći.
Takva situacija dodatno komplikuje političku stabilnost regiona.
Gdje je Bosna i Hercegovina?
Bosna i Hercegovina posebno osjeća posljedice nove geopolitike jer se unutrašnje političke podjele gotovo uvijek reflektuju kroz šire međunarodne odnose.
Svaka veća međunarodna kriza direktno utiče i na unutrašnje odnose u BiH, pitanje NATO-a, odnosa prema Rusiji, evropskih integracija, državne imovine, pa čak i unutrašnjeg ustavnog uređenja.
U takvom ambijentu domaći politički akteri često pokušavaju međunarodne odnose koristiti kao produžetak unutrašnjih političkih sukoba.
Vrijeme multipolarnog svijeta
Najveća promjena današnjice jeste kraj unipolarnog svijeta. Period apsolutne dominacije jedne sile očigledno završava, a svijet ulazi u eru multipolarnosti.
To znači više regionalnih centara moći, više sukobljenih interesa, ali i više nestabilnosti.
U takvom svijetu male zemlje i regioni poput Balkana moraju mnogo pažljivije voditi svoju politiku jer postaju ranjiviji na spoljne uticaje.
Šta nas očekuje?
Novo Istočno pitanje vjerovatno neće biti riješeno velikim kongresima i sporazumima kao u 19. vijeku. Ono će se razvijati kroz energetske projekte, političke saveze, tehnološku dominaciju, bezbjednosne blokove i ekonomske interese.
Balkan će u tom procesu ostati prostor važan i Istoku i Zapadu.
Pitanje je samo da li će države regiona uspjeti izgraditi dovoljno stabilne institucije i jasne strateške ciljeve ili će ponovo postati objekat tuđih geopolitika, kao mnogo puta kroz istoriju.
Jer istorija Balkana pokazuje da se velika svjetska preslagivanja rijetko završavaju bez posljedica po ovaj prostor.
