Istočno pitanje u svjetlu nove geopolitike (2)

Istočno pitanje se danas ponovo vraća u centar svjetske politike, samo u drugačijem istorijskom obliku. Ono više nije samo pitanje Osmanskog carstva i Balkana, nego pitanje odnosa Evrope i Rusije, Zapada i pravoslavnog svijeta, atlantizma i evropske autonomije, ali i sukoba civilizacijskih modela u multipolarnom svijetu.

Istočno pitanje više nije samo balkansko pitanje. U 19. vijeku Istočno pitanje je obuhvatalo raspad Osmanskog carstva, kontrolu Balkana, pristup moreuzima i ravnotežu velikih sila. Danas ono dobija novu formu i obuhvata pitanje Ukrajine, Crnog mora, Kavkaza, energetskih koridora, Balkana i odnosa Evrope prema Rusiji. Drugim riječima staro Istočno pitanje danas se vraća kao pitanje granica evropskog i evroazijskog prostora.

Vizija Dostojevskog i De Golov odnos prema Rusiji

Dvije ličnosti iz evropskog kulturnog i političkog kruga ostavile su snažan pečat na razumijevanje Istočnog pitanja — Rus Fjodor Mihajlovič Dostojevski i Francuz Šarl de Gol.

Dostojevski je na Istočno pitanje gledao prije svega kroz religijsku, civilizacijsku i slovensku prizmu, mnogo više nego samo kroz klasičnu geopolitiku svog vremena. Za njega ono nije bilo samo pitanje propasti Osmanskog carstva ili raspodjele teritorija na Balkanu, nego pitanje istorijske misije pravoslavlja i Rusije u svijetu.

Dostojevski je smatrao da Rusija ima posebnu duhovnu ulogu među pravoslavnim i slovenskim narodima Balkana, posebno Srbima i Bugarima koji su tada još bili pod osmanskom vlašću. Tokom rusko-turskog rata 1877–1878. otvoreno je podržavao oslobađanje balkanskih hrišćanskih naroda. U svom „Dnevniku pisca“ često je pisao o stradanju pravoslavnih Slovena pod Turcima, odgovornosti Rusije da ih zaštiti, ali i o sukobu između pravoslavne civilizacije i zapadnog racionalizma. Međutim, zanimljivo je da je istovremeno bio skeptičan prema Zapadu i evropskim silama, smatrajući da Zapad nikada iskreno neće prihvatiti Rusiju niti pravoslavni svijet kao ravnopravne. Posebno je zanimljiva njegova misao da će oslobođeni balkanski narodi, nakon što ih Rusija oslobodi, vrlo brzo početi da se okreću protiv Rusije i traže zaštitu Zapada. O tome je pisao gotovo proročki nakon oslobođenja Balkana od Osmanlija.

Dostojevski je vjerovao da Evropa počiva na rimokatoličkom i racionalističkom modelu, dok Rusija i pravoslavlje nose ideju sabornosti, zajedništva i duhovnosti. Zbog toga je Istočno pitanje za njega bilo i pitanje sudbine pravoslavlja, odnosa Istoka i Zapada i budućnosti slovenske civilizacije. Njegovi stavovi najviše se mogu pronaći u „Dnevniku pisca“, političkim esejima, i pojedinim dijelovima romana „Braća Karamazovi“ i „Zli dusi“, gdje indirektno govori o sukobu ideologija, civilizacija i duhovnih modela društva.

Mišljenja Dostojevskog i De Gola danas djeluju iznenađujuće aktuelno jer su obojica, svaki iz svog ugla, predvidjeli neke od ključnih problema savremenog svijeta – sukob civilizacija, krizu evropskog identiteta i pitanje odnosa Evrope prema Rusiji i Americi.

Dostojevski je smatrao da između pravoslavnog Istoka i racionalističkog Zapada postoji duboka civilizacijska razlika koja neće nestati modernizacijom. Danas se tragovi takvog pogleda vide u geopolitičkom sukobu Rusije i Zapada, različitim pogledima na identitet, tradiciju i državu, ali i u ideji da se svijet ponovo dijeli na civilizacijske blokove.

Njegova skepsa prema Zapadu i uvjerenje da će Balkan ostati prostor velikih sukoba interesa veoma podsjećaju na savremene političke tenzije u regionu. Takođe, njegova ideja o Rusiji kao zaštitnici pravoslavnog svijeta i danas snažno utiče na dio ruske spoljne politike i političke retorike.

Sa druge strane, De Golove ideje reflektuju se kroz savremenu evropsku dilemu da li Evropa treba ostati potpuno vezana za američku geopolitiku ili razviti sopstvenu stratešku autonomiju. On nije Rusiju posmatrao kao protivnika, nego kao evropsku civilizaciju bez koje Evropa nije potpuna. Njegova vizija „Evrope od Atlantika do Urala“ danas ponovo dobija značaj kroz rasprave o odnosima EU i Rusije, energetskoj zavisnosti, evropskoj vojsci i krizi evropskog suvereniteta. On je smatrao da Amerika prirodno vodi računa o svojim interesima, dok Evropa mora razviti sopstvenu geopolitiku.

Rat u Ukrajini posebno je pokazao koliko je pitanje evropske samostalnosti i dalje otvoreno. Dio evropskih elita smatra da bez SAD Evropa nema bezbjednosni kapacitet, dok drugi upozoravaju da prevelika zavisnost od Vašingtona Evropu pretvara u geopolitičkog pratioca, a ne samostalnog aktera – što je upravo ono čega se De Gol plašio.

Na Balkanu se oba ova pogleda prepliću na više načina. Dostojevskijev kroz identitetska, religijska i civilizacijska pitanja, De Golov kroz geopolitiku, suverenitet i balans velikih sila. Savremeni Balkan i dalje ostaje prostor između evropskih integracija, ruskog uticaja, američke bezbjednosne politike i unutrašnjih identitetskih podjela. Zato se može reći da su i Dostojevski i De Gol na različite načine razumjeli jednu trajnu istinu evropske istorije – da se pitanje Istoka i Zapada nikada nije odnosilo samo na teritorije, nego na viziju civilizacije, moći i identiteta.

Balkan nije samo periferija Evrope nego prostor susreta pravoslavlja, katolicizma i islama, mjesto sudara interesa velikih sila i stalna geopolitička tampon zona. Kao što je nekada Balkan bio prostor rivalstva velikih carstava, danas ostaje zona preplitanja interesa NATO-a, Evropske unije, Rusije i Turske.

Novo Istočno pitanje i kraj unipolarnog svijeta

Danas se Istočno pitanje vraća kroz raspad unipolarnog poretka nakon Hladnog rata. Kina jača, Rusija ponovo nastupa kao globalni geopolitički faktor, Amerika pokušava očuvati dominaciju, Evropa traži identitet, a Balkan opet postaje važan prostor.

Kao i u 19. vijeku, Istočno pitanje ni danas nije samo pitanje teritorija, već pitanje budućeg poretka svijeta i civilizacijskog identiteta Evrope. Zato se može reći da Istočno pitanje nikada nije zaista riješeno — ono je samo kroz različite epohe mijenja svoje geopolitičke i civilizacijske oblike.

(nastaviće se)

ISTOK