Opravdanost eutanazije: etika, medicina i zakon

Vijest o djevojci iz Španije koja je sebi oduzela život eutanazijom izazvala je niz polemika u javnosti o njenoj opravdanosti. Šta o tom pitanju misli država, a šta crkva?

U pomenutoj vijesti se navodi da je juče u Španiji eutanazirana  djevojka koja je vodila dugotrajnu pravnu borbu sa ocem za pravo da okonča vlastiti život. Inače, Noelia Castillo (25) iz Barselone pokušala je, pod uticajem kokaina, sebi oduzeti život u septembru 2022. Skočila je s prozora stana na petom spratu. Preživjela je, ali je ostala paralisana. Medicinska dokumentacija pokazuje da je trpila jaku, hroničnu i onesposobljavajuću bol bez ikakve mogućnosti poboljšanja.

Katalonska vlada odobrila joj je pravo na tzv. potpomognutu smrt u ljeto 2024., ali je postupak u posljednjem trenutku zaustavljen zbog pravnih prigovora njenog oca, uz podršku konzervativne zajednice „Hrišćanski advokati“.

Otac je tvrdio da njegova kćerka pati od poremećaja ličnosti koji utiče na njeno rasuđivanje. Pozvao se i na „obavezu države da štiti živote ljudi, osobito najranjivijih, kao što je mlada osoba s problemima mentalnog zdravlja“.

Time je započela 18-mjesečna pravna borba koja je završila kada je Evropski sud za ljudska prava presudio u korist Noelie.

Ona je sama pričala o svom životu da je kao maloljetna silovana dva puta, jednom od strane bivšeg dečka, a drugi put od trojice mladića migranata 2022., što je opisala kao prekretnicu u svom životu. Roditelji su joj se razveli kada je imala 13 godina. Nakon toga se njeno mentalno stanje dodatno pogoršalo.

Inače, Španija je država koja ima Zakon o eutanaziji.

Društveni kontekst eutanazije

Ovaj slučaj je pokrenuo široku javnu polemiku. Eutanazija izaziva duboke etičke, medicinske i pravne rasprave. U državama koje su zakonski regulisale to pitanje ona se najčešće razmatra kao opravdanom kod pacijenata sa neizlječivim bolestima ili neizdrživom patnjom, jer može omogućiti dostojanstvenu smrt bez nepotrebnog bola. Zagovornici ističu pravo pacijenta na autonomnu odluku o vlastitom životu, dok protivnici naglašavaju svetost života i rizik od zloupotreba.

Zakonski okvir se značajno razlikuje među zemljama. U Španiji, Francuskoj, Belgiji, Holandiji i Luksemburgu eutanazija je legalna pod strogo definisanim uslovima, dok je u većini država, uključujući Srbiju i Bosnu i Hercegovinu, zabranjena i tretira se kao krivično djelo. Opravdanost eutanazije, dakle, zavisi i od medicinskog opravdanja i od jasne pravne procedure koja štiti pacijenta i društvo.

Od kada je Španija donijela zakon o eutanaziji, do kraja 2024. godine, prema Ministarstvu zdravlja, 1.123 osobe su na taj način okončale život.

Stav pravoslavne crkve o eutanaziji

Pravoslavna crkva generalno na eutanaziju gleda kao na ubistvo ili samoubistvo i miješanje u Božiju volju.

„Priznavanje legitimnosti eutanazije dovelo bi do umanjenja dostojanstva i do izopačenja profesionalne dužnosti ljekara, koji je pozvan da očuva, a ne da prekrati život… Pravo na smrt lako može da se pretvori u prijetnju po život pacijenata za čije liječenje nema dovoljno novčanih sredstava”, piše u jedno tekstu Ruske crkve, uz napomenu da se eutanazija smatra ubistvom ili samoubistvom, u zavisnosti od toga da li u tome učestvuje i sam pacijent. Ne treba posebno naglašavati da i jedno i drugo crkva kategorički odbacuje.

Sličnog je stava i Grčka pravoslavna crkva koja ističe da potrošačko društvo smrtno bolesne posmatra kao neproduktivne članove društva, zbog čega je ograničena spremnost da ih podrži. Uz to, izražava se i bojazan da bi „pravo na smrt” moglo da preraste u prijetnju po život pacijenata koji ne mogu da plate svoje liječenje i terapiju. Palijativna pomoć, anestezija, njega, socijalna i psihološka podrška, preporučuje se u dokumentu Ruske crkve u onom trenutku kada aktivna terapija postane nemoguća, uz pastirsku njegu, ljubav i milosrđe. U dokumentu Grčke pravoslavne crkve navodi se: „Voliti nekoga ne znači osloboditi ga tereta života. To znači nositi težinu njegovog bola…”

Srpska pravoslavna crkva nema definisan zvanični stav o pitanjima kao što su surogat materinstvu i eutanaziji, a koja su predviđena prednacrtom građanskog zakonika. Međutim, daleko od toga da se u Srpskoj crkvi o ovim pitanjima, koja nikako nisu nova, ne razmišlja. Najviši predstavnici SPC-a od osnivanja učestvuju u radu Međupravoslavne komisije za bioetička pitanja, osnovane 2008. godine na inicijativu vaseljenskog patrijarha Vartolomeja, kao što su učestvovali i na pripremnim sjednicama, ali i na Svetom i velikom saboru na Kritu 2016. godine gde je jedna od tema takođe bila bioetika.

O potrebi da SPC definiše svoj stav o konkretnim pitanjima iz domena bioetike bilo je govora na jednom zasjedanju najvišeg crkvenog tijela Svetog arhijerejskog Sabora. Na njemu je vladika zapadno-američki Maksim izjavio je da se jedan episkop požalio što u crkvenoj štampi ne može da sazna koji je stav Crkve po pitanju vještačke oplodnje, kloniranja, imunizacije, eutanazije, a da mu je drugi odgovorio da sačeka da bioetička komisija završi svoj posao pa će se saznati.

Pomenuti doga]aji, ali i polemike u javnosti svakako daju za pravo onima koji tvrde da se ova pitanja od javnog interesa ne smiju ignorisati i da zahtijevaju jasan stav i odgovor.

ISTOK