Aleksandar Savanović: Mentalna seoba Srba – Jesu li Srbi postali azijski narod?

Ovih dana imali smo priliku vidjeti po mnogo čemu zanimljivo istraživanje Gallupa o preferencijama evropskih nacija prema određenim ličnostima na svjetskoj političkoj i društvenoj sceni. Jasno je da to nije samo pitanje afiniteta prema nekoj konkretnoj osobi, jer svaka od tih ličnosti simbolički izražava određeni politički, kulturni, moralni i svaki drugi svjetonazor.  Stoga nam ovo istraživanje govori mnogo više od pukog rejtinga. Nažalost, rezultati po nas su poražavajući, ako već ne i tragični: Srbi su jedini narod u Evropi koji ima pozitivne preferencije prema Putinu i Xi-ju, a uz Turke smo jedini koji imamo negativnu preferenciju prema Papi Leu XIV.

Ono što iz ovog istraživanja možemo iščitati jeste jedna očita moralna i identitetska kriza našeg naroda. Mi smo jedini evropski narod koji podržava antievropske vrijednosti i stali smo na stranu azijskih autokratija, a protiv evropskih demokratija. Kako je tako nešto uopšte moguće? Jer Srbi su evropski narod lociran u samom središtu Evrope – mi smo dunavski centrirana nacija, a Dunav je kičma Mittelevrope. Ako malo zastanemo nad tim činjenicama, vidjećemo da je u pitanju uistinu šokantna regresija.

To skretanje ima duboke korijene u našoj istoriji i nemoguće ga je razumjeti bez razumijevanja geneze. Naime, mi smo nekoliko vijekova robovali pod Osmanskim carstvom – jednom tipičnom istočnjačkom despotijom. Za razliku od nas, Hrvati su, na primjer, vijekovima bili pod prosvećenim Habzburškim Svetim Rimskim Carstvom. Često se katoličanstvo navodi kao ključni razlog zašto su Hrvati bili u stanju da naprave modernu demokratsku državu i integrišu je u EU, dok se mi Srbi i dalje zlopatimo u tom poslu i nikako ne uspijevamo da dovršimo svoju demokratsku tranziciju. No, pravi razlog je drugi: Hrvati su vijekovima bili pod prosvećenom evropskom imperijom, dok smo se mi zlopatili pod zaostalom azijskom despotijom.

Najgora posljedica tog ropstva je činjenica da naš narod, kao ni samo Osmansko carstvo, nije prošao iskustvo, s jedne strane, industrijske revolucije i buržoaske revolucije, kao njene prateće političke forme, a sa druge strane, ni Renesanse. Upravo ta tri iskustva su bila formativna za savremenu Evropu i moderni evropski identitet. U čemu se ona pobliže ogledaju? Francuska revolucija utemeljila je moderne političke institucije, demokratiju i parlamentarizam, a takođe i njihovu moralnu i filozofsku osnovu: ljudska prava i individualizam kao superiorne moralne vrijednosti. Iz njih proizilazi npr. vladavina prava i pravna država: to su koncepcije koje su moguće samo u onim državama koje svoje građane ne tretiraju kao podanike neke vlasti, već suverene individue nad kojima nema vlasti čovjeka po čovjeku, već vladaju zakoni i pravni poredak. To je bilo moguće samo na osnovu onih moralnih vrijednosti koje je donio humanizam Renesanse: shvatanje čovjeka kao vrijednosti po-sebi-i-za-sebe. Ili, kako je to fino sažeo Imanuel Kant: “Nikada ne tretirati drugog čovjek kao sredstvo, već isključivo kao svrhu”. Ljudska prava su formalni okvir koji to garantuje, a vladavina prava i pravna država su način ozbiljenja jednakosti svih pojedinaca u državi: nema ni jednog čovjeka, makar i najmoćnijeg “lidera”, koji je iznad zakona.

U takvim državama nema Sultana ili božanski ovlaštenog monarha, već su političari puki službenici koji određeni mandat rade javni posao, jer su ih građani na izborima ovlastili za to. To je sasvim suprotna forma države od istočnjačkih autokratija: u njima je sva moć doživotno koncentrisana u rukama jednog čovjeka ili politibiroa. Tako npr. ni u jednoj evropskoj državi nema situacije da neko vlada 20 godina, dok je to uobičajen slučaj na istoku, gdje Putin vlada Rusijom 25 godina, ili u Kini gdje je 2018. čak promijenjen Ustav da bi se Xi-ju omogućio treći predsjednički mandat. Dakle, kada  mi Srbi podržavamo Putina, Xija i Trampa, i uopšte koncept “jakog lidera”, mi podržavamo jedan suštinski antievropski politički duh i narativ. I više od toga: na dubinskom nivou stojimo protiv onog procesa političke i ljudske emancipacije koji je počeo u Renesansi i koji do danas dominira evropskim bićem i identitetom. Kada to radimo, mi smo azijski po duhu i mentalitetu.

Seoba Srba

Kada to radimo, mi ustajemo i protiv vlastitog procesa emancipovanja, koji je počeo Seobom. Naime, pad pod Osmanlije nije bio samo pad u ropstvo, već i pad u neznanje, zatucanost i zaostalost. U XV vijeku, postali smo dio zaostalog tamnog turskog vilajeta. Sredinom XVII vijeka, 98% našeg naroda je bilo nepismeno.

Kada je Patrijarh Arsenije pokrenuo seobu sa Kosova, to nije bio samo bijeg od terora, niti samo pomjeranje naroda u prostoru. Prelaskom u Vojvodinu, dakle, prosvećenu Habzburšku monarhiju, mi smo se pomjerili i u vremenu: izašli smo iz tamnog turskog srednjovijekovnog vilajeta u veliku evropsku Modernu. Tu smo se neminovno i emancipovali: stvorili smo svoje prve škole, napravili svoj prvi Univerzitet, kodifikovali svoj jezik, nastala je i prva prava moderna srpska buržoazija. Preuzeli smo i modernu evropsku arhitekturu i infrastrukturu. Takođe smo naučili i moderne evropske tehnike i tehnologije ratovanja koje su nam omogućile da se uskoro oslobodimo ropstva i stvorimo, po prvi put u svojoj istoriji, modernu nacionalnu državu. Ko je čitao “Seobe” Crnjanskog mogao je kroz sagu  “Podunavskog puka” jasno da prepozna ovu genezu i svu njenu tragiku i šok.

Druga polovina XX vijeka dala je neočekivan prekret ovoj priči. Začudo, proces emancipacije nije prestao u komunističkoj autokratiji. Tito, iako diktator, nikada nije bio sadistički despot tipa Staljina ili Čaušeskua. Pod Socijalističkom Jugoslavijom proces emancipacije iz tamnog vilajeta, ne samo da nije prestao, već je dostigao i svoj klimaks. Srbi su u bivšoj SFRJ dostigli svoj vrhunac u gotovo svim aspektima kulturnog stvaralaštva: od cijele plejade pisaca svjetskog ranga, izvanredne kinematografije, pa do sportskih rezultata i opšteg društvenog dinamizma. U tom dobu bili smo evropska nacija, koja dijeli sidrišne vrijednost civilizacije kojoj pripada, iako smo se zapetljali u antievropskom komunističkom političkom sistemu.

Začudo, u istorijski zaista neočekivanom obratu, taj put emancipacije prekinut je 1987. godine. Pojava Miloševića u našoj istoriji nije pojava samo još jednog političkog uzurpatora, već na dubljem nivou predstavlja prekid jedne linije procesa emancipacije, vraćanje nacije u tamni vilajet iz kojeg je jednom davno počela da izlazi. Nije slučajno da Miloševićevsko zastranjenje počinje na Gazimestanu, tj. Kosovu – istom onom mjestu sa koga nas je Patrijarh Čarnojević prije nekoliko vijekova pokrenuo ka Evropi. Milošević nas je okrenuo na istok, a kao pretpostavku svoje vlasti napao je i samo kulturno biće nacije.

Zavjera elita

Zašto su se naše političke elite krajem 1980-tih odlučile za takvu regresiju? Odgovor je naravno prozaičan: puka vlast. Ako neko želi da vlada 20+ godina ili doživotno, ako želi da iza sebe ostavi na vlasti svog sina, ako hoće da je njegova vlast neograničena, neopterećena npr. nezavisnim pravosudnim sistemom itd., onda to ne može imati u jednoj modernoj državi evropskog tipa. Ali može u istočnjačkim uzor-modelima tursko-sovjetskog tipa. No, takvu državu je nemoguće imati u situaciji gdje su ljudi emancipovani i sebe doživljavaju kao slobodne građane, a ne podanike. Zato je proveden opsežan kulturni inženjering, nezabilježen istorijski revizionizam i užasavajuća medijska kampanja. Zato je „Opstanak“ zamijenjen „Zadrugom“, „Kviskoteka“ Marićevom „Ćirilicom“, a Branko „Kockica“ vjeronaukom. Izvanrednu jugoslovensku R’n’R scenu 1980-tih zamijenila je plejada pjevaljki sa dna kace i šešeljevske morbidnosti. Ako se neko pita kako je moguće da našim javnim prostorom danas dominiraju ovoliki opskurni likovi, bleferi, hohštapleri i mufljuzi svih vrsta, pravi polusvijet, odgovor je prost: u zajednici u kojoj se javno mnenje i dominantni narativi kreiraju PINK/Happy/Informer&Co trovačnicom, ništa drugo nije ni moguće. Početkom 1990-tih na mjesto Prosvjetiteljstva došao je petparački nacionalizam napumpan mitologijom, polustinama i banalnim lažima i traje do danas.

Funkcija tog dijaboličnog projekta je da se ljudi do te mjere dezorijentišu da evropski model državnosti shvataju kao slabost, a evropsku filozofiju ljudskih prava kao „zapadnjačku dekadenciju“. Šta reći? Uzori su nađeni u kojekakvim velikim Vođama i „liderima“, koji vladaju doživotno i despotski, a demokratske institucije i demokratska kultura se već decenijama predstavljaju kao anomalija koja neminovno propada. Otuda su nama simpatični Putin, Xi i Tramp, a 60% Srba smatra da je agresija na Ukrajinu moralno opravdana. Istovremeno, na evropske političare gledamo kao na nebitne likove koji su tu mandat-dva i ništa. Zatrovani autokratskom indoktrinacijom, mi ne shvatamo da to upravo i jeste poenta modernog evropskog tipa države – najsofisticiranije političke forme ikada izmišljene.

Nažalost, zavjera je uspjela: mi smo do te mjere sluđeni da, iako imamo demokratske institucije, 20+ godina biramo istog „lidera“. Na režimskim medijima vrlo rijetko može da se vidi neka emisiju o ruskoj kulturi, ali zato se putinističke budalaštine ne skidaju sa ekrana. Logično: ne forsiraju naši političari Rusiju zbog Dostojevskog i Puškina, već promovišu putinistički model države. I zato su proveli čitavu kulturnu, obrazovnu, medijsku i odgojnu kontrarevoluciju da ga nametnu masama kao uzor-model. Uistinu zastrašujuće.

Matematika ove priče je koliko prosta toliko i začuđujuće efikasna:

1)     Hoćete doživotnu i pri tome neograničenu vlast;

2)     To je pak nemoguće unutar evropske forme državnosti, demokratskih institucija i evropske političke kulture;

3)     Ali je moguće u istočnjačkim autokratskim političkim praksama;

4)     Provedete opsežan kulturni, obrazovni, medijski i svaki drugi inženjering kojim ubijedite narod da je 2) shit i „samo što se nije raspalo“, a da je 3) uzor-model koji treba slijediti.

Začudo, ova prosta seljačka fora funkcioniše evo već 30+ godina. Cijena te priče je enormna i upravo tragična: ono što je uradio Milošević, i svi njegovi nastavljači do Dodika i Vučića, sa izuzetkom Đinđića, mnogo je više od političke uzurpacije: oni se prekinuli i preokrenuli proces razvoja i emancipacije nacije i zapravo nas regresirali u predmoderne forme (političke) kulture i (političke) etike. To je seoba iz evropske Moderne u turski tamni vilajet.

Dakle, ovo malo istraživanje Gallupa sa kojim smo počeli može nam mnogo reći o nama samima. Premda naš afinitet prema autokratama djeluje kao polusimpatična ekscentričnost jednog pomalo blesavog i nakrivo nasađenog naroda sa Balkana, otkriva nam se kao simptom jedne mnogo ozbiljnije bolesti, kancera koji izjeda naše tkivo već evo četvrtu deceniju i koji je prekinuo naš davno započeti razvoj. On nam stvara upravo šizofreni rascjep: Srbi, kao evropska nacija, utemeljuju svoj identitet u antievropskim, u biti azijskim, moralnim, filozofskim, kulturnim itd. identifikacijama.

BUKA