Aleksandar Savanović: Fake istorija

Aleksandar Savanović: Fake istorija

Ovaj tekst je zapravo prikaz knjige „Atlas pseudomitologije“ Svetislava Basare. Tekst je prihvaćen za objavljivanje u Godišnjaku Matice srpske (ovdje ga objavljujemo uz odobrenje redakcije) i u tom kontekstu biće dostupan čitateljima u skorije vrijeme. Međutim, nekoliko događaja iz prethodnih par dana, poput nevjerovatnog neukusa i odsustva elementarnog zdravog razuma u spotu Ujedinjene srpske (https://www.facebook.com/najboljezasve/videos/410592836588852/?extid=cZn0Hp2qrY1ufaEJ), ponukao me je da i na ovaj način plasiram ovu priču.

Priču o „fake“ patriotizmu i najjeftinjem petparačkom kič-nacionalizmu, na kome već decenijama profitiraju različiti bleferi nesposobni da kažu išta smisleno sem nemišljenog površnog „rodoljublja“. Priču o nepostojećoj „srbofobiji“, o teorijama zavjera, o fobiji (stvarnoj ili lažnoj ali upotrebljivoj za niske dnevnopolitičke svrhe) prema drugima i drugačijima, o etiketiranjima tipa „izdajnici“, „soroševci“, „strani plaćenici“, „autošovinisti“ i sličnim besmislicama do kojih jedino i može dobaciti jedan skučen intelekt. Basarina knjiga predstavlja intirgantnu hipotezu o izvorima i genezi ove vrste ludila koju svjedočimo, na žalost sve više, u našem javnom prostoru.

„Jauk i groblje je narod moj.

A sjajna prošlost je laž.“

Miloš Crnjanski

Nedavno (2018. godine) se pojavio jedan izvanredan esej, pravo malo remek-djelo filozofije istorije: Atlas pseudomitologije, čiji je autor Svetislav Basara, a izdavač »Službeni glasnik« iz Beograda. To intrigantno djelo dovelo je u lagodnu situaciju autora ovog prikaza koji se i sam spremao da napiše esej na temu autofalsifikovanja srpske istorije, na čemu sam već podugo radio. Srećom, Basara, neuporedivo talentovaniji pisac i vještiji sa srpskim jezikom, uradio je to mnogo bolje te me tako poštedio muke kopanja po voluminoznim istorijskim knjigama, po pravilu, »dozlaboga dosadnim«, kako je to bocnuo sam Basara. Kao zahvalnost za takvu uslugu u uštedi vremena i energije, red je da se Basari odužim jednim prikazom – komentarom, koji će slijediti magistralnu liniju njegovog argumenta, uz određene nadopune, koje se čine primjerenim ojačanjem, a koje su mi sada ostale kao nepotrebni restlovi.

Osnovna teza iz Atlasa pseudomitologije je intrigantna i po svom dometu ingeniozna: u periodu od oslobađanja od osmanlija pa sve do danas, u Srbiji se događa specifičan otklon od realnosti ka fiktivnom, pagansko-mitološkom poimanju svijeta: »Novija srpska istorija … nije ništa drugo do stogodišnji rat protiv realnosti, koji je u pogledu fanatizma u mnogome nalik vjerskom.« Struktura argumenta kojim Basara pretenduje da objasni taj otklon je sljedeća: prva tačka je završna dijagnoza: 1) Srbi očito imaju iracionalan odnos prema realnosti, koji je po svojoj prirodi magijsko-mitološkog karaktera. Zatim slijedi objašnjenje geneze koja je do toga dovela: 2) taj odnos zametnut je u Vukovoj reformi jezika; 3) takav jezik je zahtijevao formiranje metafizičkog mitskog narativa kao sredstva interpretiranja realnosti; 4) da bi taj narativ bio formiran neophodno je bilo provesti istoriografski inženjering istorije; 5) mitski narativ i dalje određujuće definiše sve događaje iz društvenog i političkog života; 6) taj narativ proizvodi atmosferu jednoumlja jer sankcioniše postojanje alternativnih svjetonazora; 7) posljedice su, logikom stvari destruktivne, u svim oblastima od politike do svakodnevice.

U ovoj formuli riječi »Srbija« i »Srbi« moguće je komotno i bez greške zamijeniti s »Hrvatska« i »Hrvati« ili »Bosna« i bilo koji od njenih konstitutivnih naroda – gotovo identične matrice mišljenja i delanja postoje i tu, samo su sadržaji drugačiji[1].

  1. Primjeri iracionalnog odnosa prema stvarnosti izvanredno su odabrani i naoko benigni po karakteru: strah od promaje i događaj pomračenja sunca 1999. godine. Basara lucidno pokazuje plemenski, vradžbinski odnos stanovnika Srbije ali i Vlade i mainstream medija prema jednom, u suštini bezazlenom događaju kakvo je pomračenje sunca, a koji je poprimio razmjere prave pravcate nacionalne histerije. Zašto je to zanimljivo? – Zato što pokazuje podzemne procese jedne kolektivne matrice mišljenja, koja postoji i na mnogo značajnijim područjima poput politike. Naime, činjenica da jedan interesantan, ali objektivno bezopasan događaj pomračenja, može izazvati atmosferu blizu kolektivnoj paranoji straha, pokazuje nam da se dominanti javni diskurs u Srbiji formira ne na osnovama objektivnih činjenica i faktičkog stanja stvari, već na fiktivnim, gotovo magijskim interpretacijama.
  2. Ne manje ingeniozan je i pokušaj detektovanja mjesta i vremena u kome se takav odnos spram realnosti zametnuo: ključni momentum tog zaokreta je sredina XIX vijeka, a kardinalni događaj koji je takvo skretanje omogućio je Vukov inženjering srpskog jezika. Basarina teza je da je Vuk (»tipični čovijek orijenta«) trivijalizovao i »poseljačio« srpski jezik time što ga je reformisao u pravcu »narodnog« jezika, koji služi za prostu svakodnevnu komunikaciju između običnih ljudi, a očišćen je od »suvišnih« intelektualizama. Na primjer, izbacio je mnoge riječi koje izražavaju apstraktne pojmove (ibid: str.79). Naš domaći heroj Petar Kočić samo je jedan od sljedbenika Vukove doktrine »narodnog« jezika. S obzirom da je »jezik kuća bitka« (Hajdeger), ta antiintelektualizacija jezika imala je dalekosežne posljedice po psihu, karakter, istoriju i sudbinu naroda. Na primjer, takvim jezikom onemogućeno je, ili u najboljem slučaju osakaćeno, apstraktno mišljenje – mišljenje u pojmu, i shodno tome dublja refleksija događaja jer on naprosto nema pojmovni aparat kakav zahtjeva jedno, recimo, filozofsko mišljenje[2]. To znači da je vulgarizacija jezika osudila one koji njime govore na istu takvu egzistenciju. Prost, narodni jezik povratno je djelovao kao reakcionarna sila koja onemogućava istinsku emancipaciju. Kada se imaju u vidu tako dramatične posljedice Basara se ne libi da ide i korak dalje i pita se da li je u pitanju svjesni projekt Austrougarske: »subverzija (smišljena u Beču) da srpski narod pogruzi u tamu neznanja, da ga pretvori u beslovesno pleme koje u zimskim noćima, pored vatre, uz gusle, zapeva o podvizima junaka iz mitske prošlosti?« (ibid: str.79).
  3.  S obzirom da unutar tako redukovanog jezika nije moguće dublje filozofsko i religijsko odnošenje sa stvarnosti, logična i neminovna posljedica je da se smisao i svrha egzistencije, kako personalni tako i kolektivni, traži u alternativnim formama kakava je mitologija i surogat forme falsifikovanog i trivijalizovanog hrišćanstva. Basarina lucidna hipoteza je da je Vukova jezička kontrarevolucija pružila osnovu za povratak anahronim egzistencijalnim ključevima: mitu i epskim naracijama, sa svim pogubnim i destruktivnim posljedicama koje takav odnos sa stvarnošću može proizvesti u savremenom svijetu. Na kraju je iz bućkuriša istorije destilovan jedan sveobuhvatan pseudoistorijski mitski narativ sastavljen od više, danas već može se reći arhetip-slika (Kosovo, »nebeski narod«, svetosavlje, žrtva, »srpska posebnost« itd, te u negacija-smislu: »Vatikan«, »Zapad«, zavjera, »izdaja« itd). Taj narativ postao je zaseban entitet koji opisuje i definiše sve događaje stvarnosti s tačke gledišta »srpskog stanovišta«.
  4. Postupak kojim je to urađeno podrazumijevao je reinterpretiranje, krivotvorenje, selektovanje, događaja iz prošlosti, a nisu rijetke ni puke laži. Prva žrtva bila je, dakle, istorija i istoriografija, a za njom su sljedile i sve ostale oblasti: falsifikovanje, manje ili više svjesno, postalo je neophodan »metod« (sic!) za usklađivanje stvarnih događaja prošlosti s potrebama mitske svijesti i zacrtanog narativa. Basara ovome ne pridaje dovoljno prostora, i zadovoljava se sa samo par ovlašnih primjera, poput famoznog etiketiranja Vuka Brankovića za kosovsku izdaju. Ali ova je stvar po našem mišljenju više nego značajna jer pruža prima facie dokaz za ipak apstraktnu argumentativnu liniju iz Atlasa pseudomitologije, i bilo bi korisno proširiti spisak. Kosovska bitka i priča o njoj možda je i najbolji primjer: insistiranje na srpskom porazu, koje nema utemeljenja u činjenicama i istorijskim dokazima, na prvi pogled može djelovati začuđujuće – jer zašto bi neko sebe svojevoljno proglasio gubitnikom neke davne bitke? Očito: da bi kosovski dio mitskog narativa mogao biti kreiran kako je to zahtjevao mit o »stradanju«, mit o »nebeskoj« pobjedi Lazara naspram »ovozemaljske pobjede Bajazita itd, događaji su se morali falsifikovati. Odlična nadopuna je jedna druga bitka, zapravo jedna od najvažnijih bitaka srpske istorije – ona kod Nikopolja 1396. godine. Zašto je ova velika bitka i veličanstvena pobjeda »srpskog oružja« u najmanju ruku prešućena, ako ne već i poništena u kolektivnom sjećanju. Prije par godina pitao sam svoje studente koliko znaju o te dvije bitke. Odgovor je bio baš da se čovjek zapita: kosovski mit su svi izrecitovali; za Nikopolje niti jedan od njih nije ni čuo. Jednako tako svi znaju sve o Lazaru, ali o Stefanu Lazareviću, jednom od najboljih i najuspješnijih srpskih lidera, znaju relativno malo. Očit je razlog, bar onaj prednjeplanski: Stefan i Nikopolje se ne uklapaju u dominantni narativ, ako ništa drugo (a slutim da nije samo to u pitanju) jer su presudili hrišćanskim krstašima u ime svojih muslimanskih gospodara. To može biti nepoželjan fakt, sa stanovišta mnogih Srba možda i dostojan prezira i stida, ali ipak je u pitanju činjenica koja se dogodila, i pri tome nesumnjivo takvog ranga da ju nije moguće prešutjeti. Kako to da je onda tako efikasno potisnuta u zaborav?

Info o tome sa Wikipedia: https://en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Nicopolis

Jednako tako, kompleksna ličnost Bajazita, predstavljena je u krajnje pojednostavljenom crno-bijelom svjetlu. On jeste osvajač, ali u stvarnoj istoriji sve je mnogo komplikovanije nego što izgleda i nego što pojednostavljujući narodnjački mit dopušta. Na primjer, njegov odnos sa Stefanom Lazarevićem ni izbliza ne liči na odnos gospodara i vazala, a njegov odnos s Oliverom, i epska smrt u Temerlanovom zatočeništvu, malo kome na ovim prostirima, sem stručnjaka, su uopšte poznati. A čak i mnogi stručnjaci ne znaju za jednog Srbina koji je osvojio Kipar – Lala Mustafa Pašu, Srbina iz Senjaka, koji je 1571. godine osvojio Famagustu, poslednje venecijansko uporište na Kipru, i nakon toga izvršio masakr nad hrišćanskim vojnicima Serenissime, gotovo jednak onom pokolju koji je Bajazit napravio nad hrišćanima nakon Nikopolja. Opsada i osvajanje Kipra su tako značajni za istoriju Evrope XVI vijeka da je krajnje upadljivo odsustvo šireg znanja o tome da je predvodnik te akcije bio jedan naš sunarodnjak. Ovakva selektivnost u registrovanju istorijskih činjenica koje »smiju« ući u fundus kolektivnog pamćenja, te falsifikatorska reinteretacija stvarnih događaja i njihovih posljedica, je nešto što se u manjoj ili većoj mjeri radi u svim narodima, ali kod nas je poprimio razmjere inženjeringa kolektivne psihe bez presedana, i pravo je začuđujuće kako nije detaljno izučavan u psihologiji, filozofiji istorije i srodnim oblastima. Basarin kratki esej je, ako ništa drugo, bar u tom smislu inspirativan i izvanredan doprinos.

5. Mitsko-epska forma interpretacije stvarnosti prenijela se kroz jezik dalje u sve forme društvenog života i sve do danas. Stvarni događaji, kakvo je npr. NATO bombardovanje Srbije interpretiraju se kao »antisrpska zavjera«, a ne kao posljedica niza uzročnoposljedičnih događaja. Racionalan odnos prema stvarnosti očituje se u smještanju nekog događaja u lanac kauzaliteta i shodno tome razumijeva ga se kao posljedicu prethodnog niza odluka. Dakle, pitanje u konkretnom slučaju glasi: koji su to događaji i (pogrešne) odluke dovele do ilegalnog napada na Srbiju.[3] Ali kada se stvar tako postavi onda se, naravno, dolazi do problema vlastite odgovornosti: agresija nije proizašla niotkuda, već je posljedica katastrofalnih političkih odluka i postupaka vlasti i naroda Srbije. Bijeg od odgovornosti i bijeg od realnosti (koji idu ruku pod ruku u ovakvim formama patologije) događa se u formi mitskog narativa o antisrpskoj »zavjeri« ili čak »kosmičkoj nepravdi«. U suštini to je puka »praksa transfera odgovornosti na pseudometafizičke entitete« (ibid: str.48). Beskonačne teorije zavjera, koje se svakodnevno pojavljuju u našem javnom prostoru primitivna su, najjednostavnija forma tog transfera. Naravno, ovi su događaji redovno praćeni različitim vradžbinama, nalik onima o pomračenju sunca i promaji. »Osiromašeni uranijum«, je bogomdana tema: kao nevidljivi, običnom puku teško provjerljivi i mističan, odlično se uklopio u priču[4] o apsolutnoj mržnji prema »stradalnim« Srbima: takvim »sotonskim« agensom ne napadaju se politički i vojni protivnici već je to pokušaj istrebljenja »nebeskog naroda«.

6. Otklon od realnosti logikom stvari proizvodi katastrofalne posljedice u toj stvarnosti. Politika i država koje se vode i usmjeravaju prema fiktivnim mitskim kriterijima moraju doživjeti neuspjeh u stvarnim političkim borbama i društvenim procesima: »Kamikaze istorije, eto najkraće definicije srpskog društva i njegovih elita, koje u upornom razbijanju glave u čeonim sudarima s realnošću – proisteklim iz krajnje naopakog i površnog shvatanja sebe, okolnog svijeta i svog mesta u tom svetu – ne vide silu istorijske nužnosti, nego, – ovo je pravi hit u filozofiji istorije – ”istorijsku nepravdu”« (ibid: str.49). Konsekvence ovog autodestruktivnog procesa su potpuno odsustvo racionaliteta u političkim odlukama i društvenim procesima. Tako mi, na primjer, svoje odnose sa najbližim narodima – Hrvatima, Bošnjacima, a ovih dana naročito to vidimo i s Crnogorcima, ne interpretiramo na racionalistički način, već te odnose smještamo u pojednostavljenu, očito besmislenu tezu, kako su to »sve Srbi«, ali otpadnici od svog vlastitog identiteta. I tako se stvar samo još više pogoršava. Vrlo slična stvar je i sa interpretacijom srpsko-albanskih odnosa, premda je u zadnje vrijeme objavljenog više važnih radova na tu temu. Zanimljivo je da animozitet između tih naroda nema tako duboku istorijsku pozadinu kako se želi prikazati i svakako nije bezuslovan. Na primjer, u Drugom ratu za Skadar (1419-1423), glavne albanske porodice Dukađini i Kastrioti borili su se na strani Stefana Lazarevića, dok su braća Crnogorci zdušno podržavali Veneciju. O tome se može informisati čak i na Wikipediji[5], no ne čudi da ovo u našem narodu nisu široko plasirane činjenice (takve koje bi bile konstituent kolektivnog sjećanja) jer se ne uklapaju u dopušteni mitski narativ o Crnogorcima kao zapravo Srbima, i Albancima kao mrskim i vječnim srpskim neprijateljima. Umjesto pojednostavljujuće binarne (ili-ili) matrice koja je zahtjevana mitskim narativom, pravo pitanje bi trebalo da glasi: koji su to istorijski procesi i odluke doveli do toga da, objektivno bliski narodi dođu čak do nivoa jasenovačkog genocida – pretenzije, ne da se vojnički pobijedi, već biološki uništi onaj »Drugi«. S obzirom da takvog racionalnog preisipitivanja nema, ne čudi da su postupci iracionalni, pa shodno tome i posljedice destruktivne, a greške se ponavljaju.
7. Basara primjećuje i izrazito antihrišćanski karakter ovih mitsko-magijskih narativa i ukazuje da bi, da uzmemo prethodni primjer NATO napada na Srbiju, istinska hrišćanska interpretacija imala formu »kazne za grijeh«, kazne za prethodno počinjene greške i nepočinstva, za »Pad« (analogno poznatom Avgustinovom tumačenju pada Rima), i shodno tome ispostavilo bi zahtjev za preispitivanjem sebe i na koncu moralnim preporodom. Umjesto toga SPC se priključila ludilu i pretvorivši sebe u pagansku sektu aktivirala arhetip okidače poput Kosovskog mita. Basara, po svemu sudeći duboko religiozan čovjek i iskreni hrišćanin, ukazuje da je trivijalizacija pravoslavnog hrišćanstva kod Srba rezultat zahtjeva za kompatibilnošću svih interpretativnih ključeva sa mitološkom sviješću pa tako i vjere i crkve. Zato srpska istorija »i nije istorija, već lažna religija«. A religija nije istinska religija već mitologoizovana istorija. »Nacionalizam je postao neka vrsta religije, a Crkva je zapala u etnofiletizam i klerikalizam, da bi se na kraju pretvorila u najvažniju ”instituciju” srpskog naroda« (ibid: str.75). Hristijanizacija slovena nije tako kod Srba dovela do »hristijanizacije paganstva« već do »paganizacije hrišćanstva« (ibid: str.72). Nekoliko je važnih primjera koji ovo ilustruju. Tako Basara ukazuje na antihrišćansku suštinu svetosavskog kulta. Taj kult je paganski po svom karakteru, jer je izraz necionalnističkog ekskluziviteta, te je kao takav »u teološkom smislu jeres« nespojiv s hrišćanstvom kao »univerzalnom religijom« (ibid: str.90).

8. U svim oblastima društvenog života proizvedene su noseće ličnosti adekvatne potrebama mitološke preradi date oblasti. Paradigma primjer tog tipa ličnosti u Crkvi je mitropolit Amfilohije »velikan ovdašnjeg etnofiletizma, pitoreskna mešavina hrišćanskog monaha i plemenskog vrača, starozavetnog proroka i rovačkog serdara« (ibid: str.100). Figura »najumnijih srpskih glava«, »nacionalno odgovornih«, čiji je paradni primjer Dobrica Ćosić produkt je, ili bolje rečeno relikt, ovakvog antimodernog shvatanja države i društva. Najdrastičnije se to može vidjeti u nauci, jer je ona po sebi objektivna, i kao takva u suštini svodiva na metod. Međutim, s obzirom da takva nauka ne može podržati zahtjeve mitološke reinterpretacije stvarnosti, potrebna je specifična ličnost naučnog radnika kao »nacionalno odgovornog« tipa, spremnog da interpretira stvari na način kako dominantni, politički uspostavljen, narativ zahtjeva. Atlas pseudomitologije počinje zlobnim opisom »istorika ne steroidima«: slika figuru patriotskog, nacionalno odgovornog istoričara (a može se odnositi na svakog naučnika iz oblasti humanities). Njegov zadatak nije da verifikuje događaje bitne za stvarno istorijsko sjećanje naroda i time formira kolektivnu memoriju uspostavljenu na stvarnoj istoriji naroda, već da pretumači, i čak falsifikuje, te događaje u skladu s dnevnopolitičkim potrebama za odgovarajućim smislom prošlih događaja. Objektivni, stvarni karakter tih događaja žrtvuje se na pijedestalu nacionalne odgovornosti i fake patriotizma. Taj i takav kvazinaučni rad predstavlja pravi pravcati rat protiv realnosti, jednu permanentu akciju prekrajanja i prilagođava realnosti mitomanskoj prošlosti i obrnuto.

Intelektualici, iz bilo koje oblasti, koji ne pristaju na ovakvu izdaju zdravog razuma i elementarnog intelektualnog poštenja, i odbijaju da bezrezervno podržavaju dominantni narativ, koji nisu u matrici naivnog nemišljenog »patriotizma« i pučkog nacionalizma, etiketiraju se kao »izdajnici« i »strani plaćenici«. Uzimimo za primjer opet temu »osiromašeni uranijum« i hajku koja je povedena protiv Zorna Radovanovića – epidemiologa i univerzitetskog profesora – dakle, nekog ko je bez sumnje kredibilan da se izjasni na tu temu. I ovlaš analiza medijskih istupa protivnika njegove teze pokazuje da se oni ne fokusiraju na krajnje egzaktne tvrdnje koje je iznio, već se stvar prevodi na jezik teorije antisrpske »zavjere« i ad hominem diskvalifikacija iz klase »izdajnik«. Nas ovdje ne zanima da li je dotični u pravu, već nam je bitan taj prelaz u »argumentaciji«: seljčka fora da se konkretni, matematički razumljivi iskazi, pokušavaju pobiti etiketiranjem i diskvalifikovanjem autora iskaza. Krajnja svrha ovog nekulturnog postupka je da se utjera mentalni strah u kosti svakom budućem »izdajniku«.

Izvanredna je i Basarina hipoteza/zapažanje da su korijeni sumnjičavog odnosa prema takvim istinskim intelektualicima koji odbijaju da idu linijom manjeg otpora i podilaze uvriježenim mišljenjima, i uopšte osuda drugačijeg mišljenja (koja kod nas zaista poprima formu manije gonjenja) takođe zametnuta u Vukovoj »folk« filozofiji jezika i »narodnom« govoru. Basara lucidno skreće pažnju na floskulu »narod i poštena inteligencija« koja ukazuje da je »poštena« inteligencija (pridjev ide samo uz inteligenciju, dakle implicira se da postoji i »nepoštena« inteligencija, ali ne i »nepošten« narod) samo ona koja zastupa stavove naroda, koja podržava preovlađujući diskurs i podražava instinkte mase. U zdravom društvu stvar stoji upravo obrnuto: vrhunski intelektualci jesu upravo oni koji idu naprijed i problematizuju uvriježene opšteprihvaćene dogme.

9. Formirani mitološki narativ izdigao se iznad države, društva i naroda, i postao neka vrsta metafizičkog entiteta koji isključuje kritiku i alternativu, i svakoga ko pokušava da misli drugačije targetira kao izdajnika, stranog plaćenika, soroševca i šta već sve ne. Posljedica za mentalni sklop naroda i psihologiju mase je očita: kolektivno jednoumlje koje »naprosto prisiljava Srbe da misle onako kako je propisano i da slepo slede svoje mitomansko-megalomanske elite u svakom sumanutom poduhvatu koji se uklapa u poetiku junačkih pjesama« (ibid: str.41). Odsustvo kritike i kritičkog mišljenja, stigmatiziranje alternativnih pogleda na svijet, blokada preisiptivalačkog rada itd, normalno proizvode stagnaciju i stanje društvene apatije i konzerviranosti u jednom stalno istom duhovnom dobu – onom koji je u okviru opisanog mitološkog narativa. Otklon, patološki po svom karakteru, u »Nebesku Srbiju« mora imati svoj destruktivni odraz u stvarnoj Srbiji. Očit dokaz za to je prost taksativni popis »istorijskih događaja« u kojima su subjekt bili Srbi, i za koje se i površnim bacanjem oka može vidjeti da su predstavljali pokušaj da se realizuju nemogući, pa čak i nepostojeći i apsurdni ciljevi: jedno konstantno »jurišanje na istorijske vjetrenjače«. Srpska politika i njeni ciljevi ostali su »za sva vremena zarobljeni u limbu paganske mitologije« (ibid: str.61).

10. Karakterističan fenomen – posljedica prethodno opisanog bijega od realnosti u mitološke naracije, je krajnje reduktivno shvatanje politike i države. Otuda karakteristična binarna »ili-ili«, »Mi«/»Oni« i sl. forma političkog govora. Tako se i pojam slobode, koji je kardinalni pojam savremene političke filozofije, kod Srba shvata krajnje pojednostavljeno – kao odsustvo stranog zavojevača (ibid: str.87), a ne kao sloboda svakog pojedinca u javnom prostoru. »Ćosićev paradoks« – da Srbi dobijaju u ratu a onda to izgube u miru drugi je način da se kaže isto: osloboditi se od osvajača je samo prvi nužan korak ka slobodi, ka slobodi naroda, države i ličnosti, ali to nije dovoljno za slobodu. Nužni uslov nije i dovoljni uslov. To je tek »negativni« korak, negacija u pravom hegelovskom smislu, koja ne može dati sintezu. Nakon što se oslobodi prema spolja potrebno je oslobađanje i prema unutra. Zato Srbija kao država sebe izgubi čak i nakon pobjede u ratu. Država nastala na takvom poimanju slobode nikada ne može ni biti dovršena u smislu u kome se pojam država danas koristi. Srbija je zato u zadnjih 200 godina nedovršena država koja se može uspostaviti kao politički samostalan entitet, ali nije u stanju da sebi da pozitivnu formu: »Srbi u periodu mira, naprosto, ne znaju šta da urade sa samima sobom i kako da urede večito nedovršenu državu« (ibid: str.89). Naš savremeni izraz toga su razne forme demokratskih autokrata koji su uspostaljeni u svim »srpskim« državama – čak i u formalno demokratskom parlamentarnom sistemu mi konstantno skliznemo u neku formu vožda-vladara. I u slobodnoj državi mi ostajemo personalno neslobodni.

11. Zaključak bi mogao biti sljedeći: srpska država nastala je kao rezultat »mješavine vlaške magije i seljačke politike« (ibid: str.31), njene politike se već 200 godina kreiraju »idenjem niz dlaku masovnim halucinacijama«, a njeni politički akteri su uglavnom »ambiciozni tipovi bez ikakvog karaktera, stava i identiteta (osim nacionalnog), koji bi u svakoj drugoj istoriji slovili za mutivode i prevarante« (ibid:str.36). Srpska istorija »redovno dopada u šake avanturistima i propalicama skupljenim s koca i konopca« (ibid: str.37).

12. Naravno, postojali su pokušaji otklona od takve sudbine. Vrlo značajno je opaženje o emancipatorskom karakteru Seoba – »taj možda najznačajniji događaj u novijoj istoriji Srba – egzodus koji je Srbe izveo iz orijentalnog ropstva i povezao ih s Evropom … Proviđenje je Srbima pokazalo put na severozapad, ka Evropi, i deo Srba je – poslušavši ga – tamo i krenuo, da bi se u dodiru s razvijenom kulturom prosvetlitli, obučili vojnoj i svim drugim veštinama, osnovali škole, počeli da pohađaju univerzitete …« (ibid: str.73).

Međutim, umjesto da nastave u tom pravcu i postepeno se izdignu do nivoa naprednih evropskih kultura Srbi su se »okrenuli tamnom vilajetu koji su već jednom bili napustili« (ibid: str.74).

Najznačajniji noviji otklon od ovog fatalističkog i zaostalog odnosa prema stvarnosti pokušao je Đinđić. Možda i najljepši a istovremeno i najpotresniji redci Basarine knjige glase: »Srpska istorija se simbolično završila, tačnije — iscrpela, dvanaestog marta dve hiljade treće godine, na dan kada je — posle serije generalnih proba i pokušaja, koji su mesecima uvežbavani pred očima (i uz blagoslov) takozvanih bezbednosnih službi i čitave javnosti — ritualno pogubljen Zoran Đinđić, ličnost kojoj je samo malo nedostajalo da savlada dvestagodišnju inerciju i da — kao što je to mnogo pre njega u Rusiji učinio Petar Veliki — otvori prozor, ne u Evropu, nego u realnost, da savlada otpor polufeudalnih, parazitskih elita i da Srbe — sumornu koloniju višećelijskih organizama — usmeri ka stvaranju zajednice slobodnih ljudi — nacije. Život u Srbiji je, istina, i posle tog datuma nastavio da teče, ali čisto biološki, na način na koji nokti i kosa rastu posle smrti, u obliku matematičkog skupa individua koje svoj smisao pronalaze isključivo u recikliranju prošlosti i koje na okupu održavaju opskurni kultovi tenisera i lošeg piva.« (ibid: str.100-101)

Ostaje da se vidi da li će se pojaviti, i koliko će ga trebati čekati, sljedeći takav pokušaj. Kao i uvijek u tretmanu nekog stanja prvi korak je razumjeti šta je problem i kako glasi pitanje. Čak i ako nije sasvim tačan i prihvatljiv, Basarin kratki i naoko nepretenciozni spis vrlo je inspirativan, pobuđuje na mišljenje, i samim time veliki je korak u dostizanju tog cilja.

 

[I] »Rat protiv realnosti nije obilježje samo srpske historije i srpske nacionalne ideologije, već je dominantna oznaka svih balkanskih povijesti, ideologija i politika. Da je to slučaj i s hrvatskom i bošnjačkom poviješću i njihovim sadašnjim ideologijama, potvrđuju i najnoviji javni istupi hrvatske predsjednice Kolinde Grabar-Kitarović« https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/fra-drago-bojic-bosnjacka-elita-velica-srednjovjekovnu-bosansku-drzavu-i-istovremeno-gaji-kult-mehmeda-osvajaca-koji-je-samostalnost-te-drzave-ukinuo-483743

[II] Srpski jezik nema čak ni bazičnu filozofsku riječ »bitak«. Kod nas je Hajdegerova knjiga »Bitak i vrijeme« prevedena sa »Biće i vrijeme«. Ali »bitak« i »biće« nisu isto u filozofskom rječniku.

[III] Nije dovoljno samo reći da je u pitanju kriminalni akt agresije na jednu zemlju bez saglasnosti UN, što jeste tačno, ali mi smo znali da je to tako. I odlučili se na nemoguću opciju da uđemo u rat s NATO. Očito je sljeđenje kosovske matrice i „Lazarevog zavjeta“.

[IV] Autor ovog teksta nema dovoljno stručnog znanja da bi se izjasnio na tu temu. Ono što se hoće reći je da se ta tema odlično uklapa u traženi narativ, nevezano da li jeste ili nije tačna – o čemu sada već postoji ozbiljan fundus relevantnih svjedočenja. Uporedi npr: Radovanović Zoran, »Osiromašeni uranijum i obogaćena mašta« (Danas, 27. dec. 2016), ili: https://www.blic.rs/vesti/drustvo/nas-poznati-epidemiolog-ovih-16-stavki-ruse-svaku-povezanost-nato-bombi-i-raka/vdmhkf8 . Čak je i veći problem ako je priča tačna: destruktivnost mita ogleda se u tome što počinjemo sumnjati i u takve stvari, jer smo već navikli na podozrenje da nas mit vara.

[V] https://en.wikipedia.org/wiki/Second_Scutari_War

Frontal

CATEGORIES
Share This

COMMENTS