Košnica moderne srpske diplomatije

Košnica moderne srpske diplomatije

Punih je sto godina od odluke da se između današnjih ulica Nemanjine, Kneza Miloša i Birčaninove u Beogradu sagradi velelepna zgrada za potrebe državne administracije. Ali, iako sada deluje kao da se Ministarstvo spoljnih poslova oduvek tu nalazilo i da u glavnom gradu nema primerenijeg zdanja za sedište srpske diplomatije, ovaj objekat na adresi Kneza Miloša 24–26 bio je pre jednog veka namenjen drugim administrativnim resorima – ministarstvima šuma i ruda i poljoprivrede i voda. Zbog toga će pažljiviji i verziraniji prolaznici primetiti da fasadni ukrasi baš i ne simbolišu delatnosti koje se odvijaju unutar ove zgrade već 70 godina.

Zgrada MSP-a je, odlukom Vlade Srbije, 7. juna 2001. godine proglašena spomenikom kulture, pod nazivom pod kojim je započeta gradnja – „Palata Ministarstva šuma i ruda i Ministarstva poljoprivrede i voda”. A povodom stogodišnjice od prvih koraka u vezi sa izgradnjom objekta, Ministarstvo spoljnih poslova, u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, priprema monografiju o svojoj palati, uz pregled razvoja srpske diplomatije od nemanjićkog perioda do danas, autora dr Aleksandra Rastovića.

Navodeći da je palata Ministarstva spoljnih poslova nesumnjivo jedna od najreprezentativnijih državnih zgrada u Beogradu, šef diplomatije Nikola Selaković ističe da ona ipak ne služi samo u reprezentativne svrhe. „Činjenica da se sedište srpske diplomatije nalazi u jednom ovakvom zdanju pre svega signalizira da je Srbija država s dugom i bogatom tradicijom i da njena diplomatija nije od juče, već da se oslanja na delo mnogih velikana, čija su imena zapisana velikim slovima u analima naše političke istorije”, kaže Selaković za „Politiku”.

Oštećenja od bombi
Palata je oštećena prilikom nacističkog bombardovanja Beograda aprila 1941. godine, a potom, neznatno, nakon tri godine, kada je tokom savezničkog bombardovanja Beograda u aprilu 1944. godine pogođena zgrada Ministarstva finansija na susednom uglu Kneza Miloša i Nemanjine. U bombardovanju NATO-a 1999. godine detonacije su značajno oštetile celokupan enterijer sa spoljnom i unutrašnjom stolarijom, dok su brojni udarci gelera oštetili i uništili veći deo dekorativne plastike i skulptura.

Kako dodaje, ta zgrada zbog svih vrednih predmeta i umetnina koji se u njoj nalaze mnogima nalikuje na muzej, ali ona nije zamrznuti trag istorije, iako diplomatija po definiciji jeste delatnost koja umnogome počiva na tradiciji i često konzervativnim praksama. „Palata Ministarstva spoljnih poslova je upravo nešto suprotno od toga – ona je, u pravom smislu te reči, košnica jedne moderne diplomatije, koja u starom prostoru nadgrađuje tradiciju i svakodnevno razvija nove prakse. Svaki hodnik i svaki stepenik našeg velelepnog zdanja na sebi ima pečat bogate i slavne prošlosti, ali istovremeno odiše atmosferom jednog novog, dinamičnog i užurbanog vremena u kojem Srbija traži i pronalazi svoje mesto u svetu”, istakao je ministar spoljnih poslova.

U opisu objekta, o čijoj se zaštiti stara Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, navodi se da je jedan od najreprezentativnijih podignutih između dva rata. „Prema projektu arhitekata Dragiše Brašovana i Nikole Nestorovića iz 1923. godine, zgrada je sazidana do prvog sprata, ali je 1926. godine završetak poslova poveren arhitekti Nikoli Krasnovu, koji je zadržao osnovni oblik građevine i izradio nacrt fasade i enterijera. Zgrada je završena 1928. godine”, navodi se u spisima o ovoj zgradi.

Uz to, slobodna skulptura i reljefi izrađeni u bronzi i veštačkom kamenu, prema nacrtima poznatih vajara Dragomira Arambašića, Živojina Lukića i Petra Palavičinija, simbolizuju delatnosti u vezi s nadležnostima ministarstava smeštenih u ovoj zgradi. Na vrhovima kupola nalaze se personifikacije Šumarstva i Žetelaštva, a na fasadi su smeštene alegorijske figure Stočarstva, Poljoprivrede i Vinogradarstva. O rasporedu fasadne plastike brinuli su arhitekta Nikola Krasnov i vajar Đorđe Jovanović.

Jedna mala vest u „Politici” od 21. marta 1921. godine verovatno spada u prve zapise u vezi s podizanjem ovog zdanja. Pod naslovom „Palata Ministarstva šuma i ruda” piše da je u vezi s odlukama komiteta ministara za građenje državnih zgrada, Ministarstvo šuma i ruda odlučilo da za svoje kancelarije sagradi veliku palatu na mestu stare artiljerijske kasarne zvane „Šivara”, a planovi se upravo rade u Ministarstvu građevina. „Kredit od tri miliona dinara, koji je potreban za građenje, biće uzet iz raznih šumskih fondova kojima Ministarstvo šuma i ruda raspolaže. Na zemljištu te stare kasarne imale su se, po prvom rasporedu, podići zgrade za Ministarstvo privrede, ali kako ono nema kredita za taj posao, teren će se iskoristiti za tu drugu svrhu”, piše „Politika” od pre sto godina.

Šef diplomatije Nikola Selaković

U to poratno vreme Ministarstvo inostranih dela, sada u novoj državi Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, kao veće i složenije, bilo je smešteno u nekoliko iznajmljenih kuća po Beogradu. Ali, 1923. godine ministarstvo otkupljuje zgradu u izgradnji u Ulici kralja Milana 68 (danas Kralja Milana 16) preko puta Novog dvora, a već sledeće godine se useljava u nju. Zgrada na uglu Kralja Milana i Dobrinjske, nazivana i Žuta kuća, ostala je dom Ministarstva inostranih dela sve do preseljenja u zdanje u Ulici kneza Miloša 24–26, najverovatnije tokom 1950/51. godine (kao Ministarstvo inostranih poslova FNRJ), navodi se u monografiji koju priprema MSP.

Ministarstva šuma i rudnika i poljoprivrede i voda, takođe smeštena u iznajmljenim objektima za koja su plaćala visoki najam, otprilike u isto vreme donose odluku o projektovanju i izgradnji svojih palata na različitim lokacijama. Sticajem okolnosti, odvojeni planovi dva ministarstva vezani za dva dela ove lokacije, vremenom su se stopili u jedan. Građevinski savet Ministarstva građevina zauzima sledeći stav: s obzirom na to da je planirano podizanje zgrada drugih ministarstava bilo bi najuputnije skoro istovremena njihova gradnja „po jednom harmoničnom i estetičnom odnosu, odnosno da sve kada budu završene predstavljaju jedan harmoničan raspoređen sistem građevina, koje bi zajednički doprinele i ukrasu prestonice”.

Zasebni projekti za dva zasebna ministarstva arhitekte Nikole Nestorovića i Društva za tehnička preduzeća „Arhitekt” s Dragišom Brašovanom na čelu menjani su nekoliko puta i prilagođavani jedan drugom. Gradnja je počela 1925, posao je kasnije preuzeo Krasnov, a zgrada je bila spremna za useljenje 1929. godine. Ukupna cena radova na objektu sa osam etaža koje čine podrum, suteren, prizemlje, četiri sprata i mansarda, u stilu akademizma, iznosila je na kraju oko 75 miliona tadašnjih dinara.

U opremanju i obradi enterijera učestvovale su domaće firme, najčešće iz Beograda. Sve stolarske radove, na primer, izvodila je Zadruga stolarskih majstora „Velika Srbija”. Prema sačuvanim arhivskim dokumentima, u objektu su ukupno bila 1.052 prozora i 35 balkonskih vrata. Keramičarski radovi povereni su firmi „Keramika” a. d. iz Beograda, koja je pored ovih radova dodatno izradila 360 kvadratnih metara poda od belih mermernih ploča iz rudnika u Aranđelovcu s bordurom u mermeru iz Ropočeva, što je dodatno doprinelo estetskom utisku enterijera, piše u pomenutoj monografiji.

Kako se navodi, palata je projektovana po tipu administrativnih zdanja s jasnom i logičnom funkcionalnom organizacijom komunikacionih koridora, kancelarija i kabineta. Dugački hodnici duž kojih su raspoređeni radni prostori na svim etažama precizno prate regulacije ulica između kojih je objekat pozicioniran, kao i unutrašnja dvorišta. Tri atrijuma, od kojih su dva manja orijentisana ka Birčaninovoj i Nemanjinoj ulici planirana i prvobitnim projektima arhitekata Brašovana i Nestorovića, kao i centralni veći, koji se javlja u njihovom drugom rešenju zajedničkog projekta, funkcionalno povezuju dva ministarstva u jedinstveno zdanje i istovremeno doprinose dobroj osvetljenosti radnih prostora orijentisanih ka unutrašnjosti parcele.

Četiri ulaza u objekat orijentisana su ka Ulici kneza Miloša, „i to dva prostrana ulaza za javnost i stranke, koji su u spoljašnjoj obradi naglašeni rizalitima i dva reprezentativna ulaza za ministre: jedan na uglu ulica Kneza Miloša i Birčaninove i drugi na uglu Kneza Miloša i Nemanjine u fasadnoj obradi akcentovani dvema kupolama i zalučenim fasadnim partijama”. Do ministarskih kabineta, od ulaza u prizemlju do prvog sprata, vodila su zasebna, reprezentativno projektovana stepeništa. Dvokrako ministarsko stepenište na uglu Kneza Miloša i Nemanjine visoko uzdignuto od samog ulaza, oblikom i izborom boja veštačkog mermera, preovlađujućih plavih i zemljanih tonova, asocira na Ministarstvo poljoprivrede i voda, a u ulazu na uglu Kneza Miloša i Birčaninove upotrebljene su bordo, zelene i žute nijanse veštačkog mermera u nameri da asocijativno ukažu na namenu Ministarstva šuma i rudnika.

Pašićev sto i slike najvećih umetnika

Među nizom sačuvanih primera nameštaja, kvalitetne izvedbe i visokih likovnih vrednosti, raspoređenih po prostorima kabineta, posebno mesto pripada jednom reprezentativnom stolu koji se danas nalazi u kabinetu ministra spoljnih poslova. U odsustvu pisanih izvora koji bi potkrepili pojedine tvrdnje, a prema usmenim svedočanstvima koja se baštine u ministarstvu, beleži se u monografiji MSP-a, pretpostavlja se da je taj sto pripadao – Nikoli Pašiću. Na zidovima prostorija u MSP-u nalaze se dela Mila Milunovića, Zore Petrović, Stojana Aralice, Marka Čelebonovića, Milana Konjovića, Ljubice Cuce Sokić, Leonida Šejke, Peđe Milosavljevića, Petra Lubarde, Đorđa Andrejevića Kuna i drugih.

Politika

CATEGORIES
Share This