Zbornik „Sumrak Lovćena“ predstavljen u Nikšiću

Zbornik „Sumrak Lovćena“ predstavljen u Nikšiću

Povodom 50 godina od rušenja crkve na Lovćenu, u Gradskoj kući, u Nikšiću, u subotu 19. marta 2022. godine, održana je, u organizaciji Opštine Nikšić i Crkvene opštine Nikšić, promocija knjige i projekcija filma „Sumrak Lovćena”

Povodom 50 godina od rušenja crkve na Lovćenu, u Gradskoj kući, u Nikšiću, u subotu 19. marta 2022. godine, održana je, u organizaciji Opštine Nikšić i Crkvene opštine Nikšić, promocija knjige i projekcija filma „Sumrak Lovćena“.

Sveštenik Miodrag Todorović je podsjetio da su NJegoševe kosti „pokretane“ šest puta, najprije 1916. nasiljem okupatora, a kasnije su uzrok tome bile naše domaće prilike odnosno neprilike. Rušenje crkve, posvećene Svetom Petru Cetinjskom, u kojoj je NJegoš po sopstvenoj želji sahranjen, da bi na njenom mjestu bio podignut mauzolej, izazvalo je polemiku koja je, naveo je o. Miodrag, imala učesnike ne samo u Crnoj Gori i čitavoj ondašnjoj Jugoslaviji, nego i u nekim evropskim zemljama. Kao plod te polemike nastao je poseban broj časopisa „Umetnost“, koji je sabrao dio građe i dokumenata, relevatnih za ovo pitanje.

„Časopis je izašao je 1971. godine, ali je ubrzo i zabranjen što svjedoči da je to vrijeme ideološke rigidnosti i jednoumlja, tako da se fototipsko izdanje ovog časopisa pojavilo tek 1989. pod naslovom „Sumrak Lovćena“ po slici Petra Lubarde. IU naše Mitropolije „Svetigora“ objavila je, povodom 170 godina od NJegoševog upokojenja, ovaj zbornik pod istim naslovom, dopunjen sa nekoliko tekstova i taj zbornik je večeras pred nama“, kazao je o. Miodrag.

U promociji je učestvovao istoričar Tomaš Damjanović, koji je naveo da se iz mnoštva minulih zbivanja u Crnoj Gori, svojim ondašnjem značajem, konkretnim posljedicama i, nadasve, simbolikom, izdvaja rušenje Kapele na Lovćenu i, s tim u vezi, izgradnja mauzoleja.

„Kralj Nikola se, usljed nadiranja austro-ugarskih trupa, povlači iz Crne Gore, a nova uprava, austro-ugarska, budući svjesna simbolike NJegoševe kapele, odlučuje da, shodno svojim planovima za okupiranu Crnu Goru – a ti planovi se, između ostalog, očituju i u uvođenju hrvatskog umjesto srpskog jezika, odlučuje da je sruši. Guverner Veber je, sljedstveno odluci austro-ugarske Vrhovne komande, naredio da se NJegoševi zemni ostaci ekshumiraju kako bi se pristupilo rušenju kapele, na čijem mjestu je, u čast austro-ugarskog osvajanja Lovćena, bio postavljen novi spomenik. Već iz ove situacije vidimo da je i tada bukvalno i simboličko zauzimanje Lovćena smatrano potvrdom stvarne vlasti nad Crnom Gorom“, rekao je Damjanović.

Ekshumacija je izvršena 12. avgusta 1916. NJegoševi ostaci su, nakon obavljenog parastosa, prenešeni u Cetinjski manastir. Crkvica je razrušena i raspisan je konkurs za izgradnju spomenika, ali, ova ideja, po riječima Damjanovića, nije ostvarena, jer je Austrija izgubila rat, a srbijanske trupe ušle u Crnu Goru. Kralj nove države, Aleksandar Karađorđević, imao je ideju da unajmi Ivana Meštrovića, kako bi se izgradio mauzolej, međutim, Crkva je bila protiv tog predloga, smatrajući nepriličnim da se pravoslavnom vladici gradi spomenik koji nije u duhu NJegoševe ličnosti i pravoslavlja uopšte.

„Da li zbog promjene mišljenja ili manjka sredstava kralj Aleksandar je odustao od mauzoleja. Tako je Odbor za prenos NJegoševih kostiju 1924. godine odlučio da gradi kapelu. Sam kralj bio je ktitor, a glavni izvođač arhitekta Nikolaj Krasnov, ruski emigrant. Osvećenje je 12. septembra, iste godine, izvršio Mitropolit Gavrilo Dožić, a svečana ceremonija obavljena je 21. septembra. Službu je vršio Patrijarh Dimitrije, a NJegošev kovčeg u kapelu su unijeli kralj Aleksandar, članovi Vlade i Mitropolit Gavrilo, sa episkopima bitoljskim, timočkim i čehoslovačkim“, podsjetio je Damjanović, dodavši da su veličina i oblik stare i nove Kapele bili isti, dok je okolni prostor nešto proširen.

Ni tokom Drugog svjetskog rata, ocijenio je Damjanović, NJegoševa Kapela nije bila pošteđena. U aprilu 1942. okupatorska italijanska vojska je oštetila Kapelu, a nakon rata komunisti preuzimaju vlast nad Crnom Gorom pa se, shodno praksi da ovladavaju svim aspektima društvenog života, uključujući i simbole, posvećuju reaktuelizovanju ideje o izgradnji mauzoleja.

„Početkom 1952. godine, u skladu sa odlukom Vlade NRCG, crnogorski komunisti ponudili su hrvatskom vajaru Ivanu Meštroviću da na vrhu Lovćena podigne mauzolej. Radovi na izgradnji mauzoleja su se odužili zbog loših ekonomskih uslova u Crnoj Gori, a 1962. godine, kada je Meštrović umro, izgradnja je bila obustavljena na neodređeno vrijeme. Najumniji ljudi iz cijele zemlje su stali u odbranu NJegoševe Kapele, ističući da se mora poštovati vladičin zavjet. Kao kompromisno rješenje predlagano je da se mauzolej, posvećen NJegošu, podigne na Cetinju. Ali, decembra 1968. opštinska skupština Cetinja donijela je odluku o podizanju NJegoševog mauzoleja na Lovćenu, po projektu i izradi Ivana Meštrovića. U februaru 1969. Zavod za zaštitu spomenika kulture SRCG dao je odobrenje Opštini Cetinje da "izmjesti Kapelu", ukazao je Damjanović, dodajući da se Sveti arhijerejski sabor SPC nije saglasio sa odlukom da se NJegoševa zadužbina, posvećena svetom Petru Cetinjskom, sruši, poredeći takav čin sa rušenjem Kapele u vrijeme austrijske okupacije.

„Vlast je, u saradnji sa famoznim Udruženjem sveštenika, čija je funkcija bila u tome da vrši pritisak na Crkvu u korist KPJ/SKJ, prvi put pomenula i autokefalnost kao opciju u slučaju da Crkva bude nepokorna. O djelatnosti SPC u Crnoj Gori je, 8. juna 1969, raspravljala i tzv. Vjerska komisija, na čelu sa Mijatom Šukovićem, zaključivši da Crkva, tokom posljednje dvije godine, raspiruje nacionalizam i šovinizam i podriva društveni i državni poredak. Mitropolija Crnogorsko-primorska je zatražila zaštitu od Ustavnog suda Jugoslavije, koji se proglasio nenadležnim i ustupio predmet Ustavnom sudu Crne Gore. On je ocijenio da su odluke Vlade NRCG i Skupštine opštine Cetinje bile zakonite i donio rješenje da se na drugom mjestu očuva autentičnost NJegoševe Kapele, izrazivši mišljenje da NJegoševa Kapela nije hram, već nadgrobni spomenik i spomenik kulture. Livada na Ivanovim Koritima
bila je mjesto gdje treba premjestiti NJegoševu Kapelu“, kazao je Damjanović.

Svetogrđe je ubrzo uslijedilo i NJegoševa zavjetna Kapela je 1972. porušena do temelja. Od 1974. godine, na njenom mjestu se nalazi Meštrovićev mauzolej, po Meši Selimoviću.

„Danas, 50 godina kasnije, imamo inicijative za obnovu Kapele, i to minimalističke, jer one ne podrazumijevaju rušenje mauzoleja, ali, čak, i tako skromni, kompromisni zahtjevi nailaze na nepodijeljene osude s druge strane, koje idu dotle da se prijeti građanskim ratom onome ko se usudi da pokuša obnoviti Kapelu. Zašto?“

„Današnja simbolika Lovćena, odnosno Kapele i Mauzoleja na njemu, osim značenja koje se podrazumijeva u smislu da simbolizuje Crnu Goru, pokazuje još ponešto: Mauzolej ne samo što predstavlja ideju rušenja tradicionalne Crne Gore, time i pravoslavlja u njoj, s tim u vezi, SPC u Crnoj Gori nije bezbjedna dok god se Kapela ne vrati na svoje mjesto, nego ima i dodatnu simboliku, onu do koje nijedan prethodni sistem, kraćim trajanjem ili slabijim razvojem, nije uspio da dođe: to je simbolika dovršenja procesa izgradnje tzv. duboke države, one koja je u stanju da preživi i slom Berlinskog zida i transformiše se iz komunističke u evroatlantsku, ukoliko joj to garantuje očuvanje moći“, zaključio je Damjanović.

Teolog Miloš Nenezić se osvrnuo na pojam planine, mjesta Božjeg prisustva u Bibliji, napominjući da u biblijskom tekstu, na oko 500 mjesta, postoji izvještaj javljanja Božanskog, upravo, na planini. Planina ima religiozni simbolizam, ona je mjesto gdje čovjek postaje bliže nebesima i samom Bogu, te je, upravo, iz tog razloga NJegoš, budući duboko ukorijenjen u biblijskom i liturgijskom predanju pravoslavne Crkve, izabrao Lovćen za mjesto svog počinka.

„NJegoševa crkvica postaje s jedne strane mjesto Božje slave, a sa druge najljepši spomenik srpskoj slobodi, kako je to rekao kralj Nikola. Kao takav spomenik, Lovćen postaje i osa srpskog nacionalnog identiteta crnogorskog naroda, ali i trun u oku onima kojima je taj isti identitet smetao. Ako uzmemo u obzir da je Lovćen za Crnogorce svetilište, mjesto Božje blizine i centralna tačka njihovog srpskog identiteta, onda rušenje Kapele nije bilo ništa drugo no etnički genocid i prinošenje iste na žrtvenik idola „bratstva i jedinstva“, a sve kako bi se Crnogorcima potisnula svijest o njihovoj pripadnosti srpskom narodu“, ocijenio je Nenezić.

„Sumrak Lovćena“, po mišljenju publiciste Jovana Markuša, koji se ovom problematikom bavi dugo godina, je najbolja knjiga koja se pojavila u poslednje vrijeme. Pažnju javnosti skrenuo je na dokument Zavoda za zaštitu spomenika kulture Crne Gore, koji je 1961. crkvu i grobnicu NJegoševu u njoj proglasio za zaštićeni spomenik kulture, a isti Zavod je 1969. donio odluku da se crkva i grobnica premjeste, a ne poruše. Markuš smatra da je rješenje vrlo jednostavno – onaj ko je dao nalog, odnosno dozvolu da se lovćenska Kapelica izmjesti, treba da je izgradi o svom, tj. o trošku države na mjestu gdje odredi Crkva i u obliku u kojem je NJegoš napravio.

Razgovoru o zborniku „Sumrak Lovćena“ prethodila je projekcija istoimenog dokumentarnog filma.

Izvor: Eparhija budimljansko-nikšićka

CATEGORIES
Share This