O zamagljenom sjećanju na oslobođenje 1918. godine – primjer Gacka

O zamagljenom sjećanju na oslobođenje 1918. godine – primjer Gacka

Previše tiho i nenametljivo, gotovo formalno, tako nam tokom novembra i decembra izgleda obilježavanje oslobođenja u Prvom svjetskom ratu. I Dan pobjede i Dan formiranja Kraljevine i datumi na koje je srpska vojska oslobađala gradove sela i varoši porobljene Otadžbine.

Protok vremena, malo više od jednog vijeka, samo je jedan u nizu razloga zbog kojih nam je u pamćenju možda i najveća istorijska pobjeda postala zamagljena i skrajnuta. Prije će biti da smo se, još uvijek nesvjesni i nejaki da sagledamo prave uzroke poraza i posledica iz njih proisteklih, kolektivno, linijom manjeg otpora, pridružili narativu koji razgovor o „osamnaestoj“ svodi na priču o tome ne da li je stvaranje zajedničke Kraljevine bila ili nije bila greška nego kolika i kakva. I to najčešće od onih koji su bili savremenici razbijanja potonje Jugoslavije koji nikako neće da prihvate da je prije te njihove druge postojala ona prva i prava Kraljevina Jugoslavija. Pa i kad je spomenu po decenijskom automatizmu kažu trula. Slično je to razmišljanju ideološke komunističke djece i nasljednika o osudi komunističkih zločina. I kada do te osude dođe ili mora da dođe ista se ne spušta dublje od 1948. godine i Golog otoka. Čistke 44′ – te ili 42′ – ge, slamanje kičme srpskom narodu i komadanje srpstva u takvim glavama kao nešto negativno ne postoji! Ali su baš takvi mozgovi koji zauzimaju i truju javni prostor najglasniji u osudi onoga koji je po prvi put sve Srbe okupio u jednoj državi. Koji je sa svojim vojnicima oslobodio srpski etnički prostor od Kosova i Metohije, Stare Srbije do Bosne, Hercegovine, Vojvodine i nekadašnjih srpskih Krajina. Koji je donio slobodu posle viševjekovnog, ako hoćete po narodnom petovjekovnog, ropstva! On ne valja, ali zato valjaju oni koji su u Jajcu 1943. godine sve to razvalili, oni koji su nam oteli Srbiju i udarli na temelje onoga što smo kao narod bili.
I tako danas poslije svih poraza i jada koji su nas zadesili, ošamućeni i sluđeni, prije smo prinuđeni nego što to kao narod zaista osjećamo da se vraćamo slavnim danima svoje prošlosti ne bi li bar malo povratili poljuljanu nadu i ponos. Prinuđeni ili osviješćeni, šta god tačnije od to dvoje bilo, neminovno je ipak da tačke oslonca počinjemo ponovo da tražimo u vremenima kada smo bili i poznati i priznati, a to je put evropske nacije personifikovane prije svega u Kraljevini Srbiji koja je prateći damare modernog svijeta srpski narod od 1804. do 1945. godine vukla naprijed. I to je ono što daje optimizam, iako je nagli prekid sjećanja i raskid sa srpskim tradicijama koji je nastupio uzurpiranjem vlasti od strane komunista i njihovom vladavinom do današnjeg dana u kolektivnoj svijesti naroda, ostavio trajne i gotovo nesagledive posljedice. One su takve i tolike da se, nažalost, golim okom detektuju u svim sferama srpskog društva pa i u odnosu na 1918. godinu o kojoj govorimo. Prosto, svijest nam je decenijama mijenjana i vjerovatno većinski izmijenjena. Toliko da je čak i kod Srba van Srbije, onih preko Drine pa i Dunava i Save, povodom obilježavanja Pobjede 1918. godine, oslobođenje od ropstva u drugom planu a u prvom, u podsvijesti često i javno, osuda onih koji su ih iz ropstva izvukli! A to je prije svih Kralj čijoj su vojsci i njihovi preci pripadali. I ogroman doprinos dali. Kao, što su ga naprimjer dali Gačani.
To je onaj srez na koji je od ukupne ratne štete nastale u Hercegovini tokom Prvog svjetskog rata otpadalo preko 34%. Srez za koji se priča da je srpskoj i crnogorskoj vojsci po broju stanovnika dao najviše dobrovoljaca. I, opet po glavi stanovnika, najviše ratnih odlikovanja. Srez u kome su austrougari javno vješali i u kome su uz crnogorsku granicu, u dubini od deset kilometara, sproveli sistem „spržene zemlje“. Iz koga su stotine stanovnika deportovali u logore od Doboja, Trebinja, Arada. Srez koji je dao i komite. Srez koji je vojvodi Vuku dao desetine vojnika od kojih je jedan, ostalo je u lokalnoj tradiciji, iznio barjak na Kajmakčalan a drugi srpski vojnik iz Gacka unio barjak u oslobođeni Beograd. Iz koga ih je pet bilo na „veleizdajničkom procesu“, od kojih je jedan bio prvooptuženi. Srez iz koga je onaj koji je preko Drine prevezao sarajevske atentatore. Srez u kome je nastala čuvena „Prva varnica svjetskoga požara“. Srez koji je krajem novembra 1918. godine proglasio direktno prisajedinjenje Srbiji! Srez u kome više od ovoga a najčešće ni ovoliko potomci ne znaju o precima. Jer nam je sjećanje prekinuto i potisnuto, jer ništa sistematski nije istraženo, jer se sve navedeno svodi na tradiciju, najčešće porodičnu, koju nismo kako treba dokumentovali. I sve nam to, ako bude volje, valja temeljnije raditi. Razmjere zaborava su tolike da danas ne znamo ni tačan datum ulaska srpske vojske u Gacko. Znamo jedino to da su petog novembra 1918. godine u Gacko i Avtovac ušle srpske komite iz Pive na čelu sa Spasojem Tadićem koji je, zajedno sa drugim uglednim ljudima, spriječio osvetu nad muslimanima koji su pomagali okupatora kao i svakog drugog srpskog neprijatelja kroz istoriju. Kada je ušla regularna srpska vojska, međutim, ne znamo.

Srpska vojska u oslobođenoj Banja Luci 21. 11. 1918.

U Trebinje su ušli trinaestog novembra, u Mostar šesnaestog, u Nevesinje, pod komandom kapetana Mihailovića, dvadesetog novembra. Isti taj kapetan sa svojom jedinicom ušao je i u Gacko. U hotelu mu je bio pripremljen slavoluk i svečani doček. Al’ datum ne znamo. Bar ja. Niti se u Gacku on ikada zvanično obilježavao. U Trebinju, recimo, jeste. Tek ove godine, prihvatajući dobronamjernu ideju, Opština je obilježila ovaj događaj. I ideju koju je prihvatila bez potrebe unizila i devalvirala. Ipak, krenulo se. Do tada na Prvi svjetski rat u Gacku osim rijetkih zapisa u knjigama podsjećaće nas najduža gatačka ulica „Solunskih dobrovoljaca“, spomenik obješenim Srbima u Avtovcu (koji je inače prepravljeni austrijski spomenik na kome se gordio veliki limeni austrijski orao posvećen njihovom poginulom komandantu Šuleru: „A na Gatu zeleni se trava gdje je pala Šulerova glava“), spomenik „Soluncima“ u Koritima (koja više nisu gatačka teritorija), spomenik u Bodežištima (koji je za dušu precima i sebi svojim trudom pravio dobri gospodin Gutović) i malo šta još. Isto kao što smo mi, čini se, samo malo potomci, svojih predaka. Sreća je, ipak, što se imamo i kome i čemu vratiti.

Nikčević Milan, ISTOK

CATEGORIES
Share This