Denis Bojić: Velinko Trbić je arhetip heroja ljudskog roda u cjelini

Film je realizovan u produkciji Memorijalnog centra Republike Srpske na čijem se čelu Bojić nalazi, a uz podršku Audio-vizuelnog centra Republike Srpske.

„Dokumentarni film ‘Jedini’ donosi potresnu i istinitu priču o Velinku Trbiću, heroju Odbrambeno-otadžbinskog rata, čovjeku koji je, suočen sa najtežim životnim iskušenjima, postao simbol neuništive volje, dostojanstva i borbe za život, te stvaranja Republike Srpske“, rečeno je o filmu iz Memorijalnog centra Republike Srpske. U junu 1992. godine, pojašnjeno je u nastavku, na teritoriji Slavonskog Broda, Trbić je kidnapovan i odveden u logor na stadionu „Poleta“, u tada okupiranom Brodu, a u logoru provodi više od dva mjeseca, tokom kojih je podvrgnut najtežim oblicima torture i mučenja.

„Nakon oslobađanja odlazi na ratište, a kao pripadnik Vojske Republike Srpske, 11. februara 1995. godine, u posljednjoj godini rata, teško je ranjen snajperskim hicem u glavu na ratištu u Krupi na Uni, u zapadnoj Krajini. Buđenjem iz kome, sa dijagnozom spastične kvadriplegije, postaje, vjerovatno, najteži ratni vojni invalid Vojske Republike Srpske, a njegovo tijelo ostalo je u istom položaju od trenutka kada ga je pogodio snajperski metak do današnjeg dana“, navode iz Memorijalnog centra Republike Srpske, a sam Bojić uoči premijere filma govorio je za „Nezavisne“.

NN: Za početak, kada ste se prvi put susreli sa pričom o Velinku Trbiću i koliko je prošlo od ideje do realizacije filma?

BOJIĆ: Sa njegovom sudbinom susreo sam se prvi put prije nekoliko godina, u jednom neobaveznom razgovoru, ali me sve ovo vrijeme nije napuštala misao da priča o najtežem ratnom vojnom invalidu Vojske Republike Srpske mora ostati filmski zabilježena i jednostavno biti poznata cjelokupnom srpskom narodu. To nije bio susret sa „temom“, nego sa čovjekom čija sudbina u sebi nosi bremenitu istinu o golgoti koju nosi pojedinac u ratu, o stvaranju Republike Srpske, o iskonskom preživljavanju, o porodici i ljubavi, ali i o cijeni koju čovjek plati zato što ostane živ. Od prve ideje do realizacije prošlo je dosta vremena, ali ne zbog tehničkih razloga. Bilo je potrebno da sazri povjerenje glavnog junaka u ideju i koncept filma, ali i moja unutrašnja sigurnost da imam dovoljno snage da ovu priču ispričam.

NN: Šta je najvažnije što bi trebalo da znamo prije same premijere filma „Jedini“ i u čemu je najveća snaga junaka ove priče?

BOJIĆ: Najvažnije je znati da „Jedini“ ne traži emociju po svaku cijenu. Ovo nije film koji želi da publika plače ili da se poistovjećuje na silu. Njegova snaga je u suzdržanosti i u svakom vidu odbijanja da patnja postane spektakl. Snaga Velinka Trbića nije samo u onome što je preživio, već u tome što je ostao nesalomiv u svakom smislu te riječi. On je čovjek koji je preživio nešto što je, iz perspektive naše svakodnevice, teško i zamisliti, ali je isto tako čovjek koji nije dozvolio da ga najveće ljudske poteškoće savladaju i obeshrabre. U toj tihoj postojanosti leži prava snaga ove priče, u kojoj junak ne dopušta da ga sažaljevamo, već da mu se divimo, svakim kadrom iznova. Ovo nije film koji objašnjava rat, ali jasno govori o tome šta znači cijena koja se plaća za slobodu, šta znači tiho i nevidljivo herojstvo nakon rata. Važno je znati da „Jedini“ ne pokušava da ponudi konačne odgovore, ali isto tako jasno pokazuje da je biće porodice esencija našeg postojanja. Velinko Trbić je u konačnici heroj ne samo srpskog naroda, već svojevrsni arhetip heroja ljudskog roda u cjelini.

NN: Od „Djece“, do „Svjedoka“ i filma „Jedini“, čije prikazivanje upravo čekamo – s kakvim emocijama ste ulazili, a s kakvim izlazili iz ovih projekata? Koliko su Vas sopstveni filmovi mijenjali kao ličnost?

BOJIĆ: Filmovi poput „Djece“, „Svjedoka“ i „Jedinog“ ne ostavljaju vas istim. Ne zato što vas uzdižu, nego zato što vas ogoljavaju. Ulazak u ove projekte uvijek je bio praćen osjećajem strepnje i odgovornosti, a izlazak sviješću da se određene stvari više ne mogu gledati na isti način. Takvi filmovi ne donose samo katarzu, već otvaraju važno pitanje kako se, kao ljudi i kao pripadnici istog kolektiviteta, suočavamo sa tuđom patnjom. Iz svih tih filmova niko od nas, pri čemu mislim na cjelokupnu filmsku ekipu, nije izašao rasterećen. Naprotiv. Izašli smo sa dubljim razumijevanjem težine svakog pojedinačnog svjedočenja i odgovornosti stvaranja kulture pamćenja i sjećanja. Takvi filmovi ne mijenjaju čovjeka naglo, ali ga trajno pomjere iz zone komfora. Nakon njih više nije moguće posmatrati stradanje kao nešto što se dešava drugome, niti istoriju kao puki niz datuma. Isto tako, stekli smo neprocjenjivo iskustvo koje nam je dalo priliku da radimo i planiramo nacionalno važne stvari.

NN: Kultura sjećanja, kako ste nedavno kazali, nije lični pogled na svijet ni individualno tumačenje okolnosti koje nas okružuju, nego institucionalna stvar. Koliku institucionalnu moć u vezi s pitanjem kulture sjećanja u ovom trenutku posjeduje Memorijalni centar Republike Srpske?

BOJIĆ: Institucionalna moć Memorijalnog centra Republike Srpske ne proizlazi iz formalnih nadležnosti, već iz sadržaja koji stvaramo i odgovornosti koju nosimo. Memorijalni centar Republike Srpske raspolaže najvećom nacionalnom bazom audio-video svjedočanstava o stradanju Srba, sistematski prikupljanom i stručno obrađenom, i upravo kroz tu bazu želimo da napravimo značajan iskorak kada je u pitanju vidljivost srpskog stradanja na međunarodnoj sceni. Naš cilj je da svjetskoj javnosti stavimo na raspolaganje provjerljiva, dokumentovana i autentična svjedočanstva, glasove ljudi koji su preživjeli rat, gubitke, zločine i progone. Razumijevajući uticaj digitalnog načina života i moć usmene, odnosno oralne istorije, gradimo dugoročnu strategiju koja prevazilazi okvire matičnog prostora i čiji je cilj prezentovanje srpskog stradanja širom svijeta. U tom smislu, Memorijalni centar nastoji da se pozicionira kao referentna međunarodna tačka kada je srpsko stradanje u pitanju i to kroz niz savremenih digitalnih formata, ali i kroz saradnju sa srodnim institucijama, univerzitetima, muzejima i medijima. Vjerujemo da upravo ova baza svjedočanstava predstavlja temelj na kojem se može izgraditi kredibilna i dugoročna strategija kulture sjećanja Republike Srpske i njeno prezentovanje svijetu.

NN: Prošle godine za film „Neki novi Brodvej“ osvojili ste nagradu u Kaliforniji. Kakva iskustva filmska ekipa nosi iz tog putovanja?

BOJIĆ: Iskustvo iz Kalifornije bilo je izuzetno važno i ohrabrujuće, kako za mene kao autora, tako i za kulturu Republike Srpske u cjelini. Prije svega zato što smo se uvjerili da iskrena i ljudska priča može preći sve kulturne, jezičke i političke granice. Reakcije publike i stručnog žirija pokazale su da dokumentarni film, kada je autentičan i pošten, pronalazi put do gledalaca, bez obzira na to odakle dolazi. Za ekipu je to bila potvrda da radimo nešto globalno važno, ali i snažan podsjetnik koliko je važno da naše priče izlaze iz lokalnog okvira i budu prisutne u međunarodnom prostoru.

NN: Koliko se u svijetu mijenja pogled na Srbe i koliku ulogu u tome ima dokumentarni film?

BOJIĆ: Stereotipi o Srbima, naročito oni nastali tokom ratova devedesetih, i dalje su prisutni u javnom prostoru, posebno u popularnoj kulturi i dijelu medija. Međutim, ono što se vremenom mijenja jeste spremnost svjetske publike da čuje i drugu stranu priče. Dokumentarni film tu ima izuzetno važnu ulogu, jer ne funkcioniše kao propaganda, već kao prostor svjedočenja, konteksta i činjenica. Film ne briše stereotipe preko noći, ali ih postepeno neutrališe kroz predstavljanje konkretnih sudbina koje prikazuju srpsko stradanje. U tom smislu, dokumentarni film, i film uopšte, jedno je od rijetkih sredstava koje može da razbije crno-bijelu sliku naroda kao „dobrog“ ili „lošeg“ i da vrati fokus na čovjeka.

NN: Koliko je Audio-vizuelni centar Republike Srpske bitan za dalji razvoj kinematografije?

BOJIĆ: Audio-vizuelni centar Republike Srpske od ključnog je značaja, jer predstavlja institucionalni temelj za razvoj domaće kinematografije. Bez stabilne institucije koja razumije specifičnosti filmske produkcije, autori su prepušteni improvizaciji i ličnom entuzijazmu. Podrška Centra ne znači samo finansijsku pomoć, već i jasnu poruku da Republika Srpska prepoznaje film kao važan kulturni i društveni alat.

NN: Koji su Vaši dalji profesionalni planovi kao filmskog autora i kao direktora Memorijalnog centra Republike Srpske?

BOJIĆ: Kao direktor Memorijalnog centra Republike Srpske, moj prioritet je kontinuirani razvoj institucije i njena međunarodna vidljivost. Kao što sam naglasio, poseban fokus stavljamo na usavršavanje i prezentaciju najveće baze audio-video svjedočanstava o stradanju Srba i to kao trajnog digitalnog arhiva, globalno dostupnog argumenta o stradanju Srba i ozbiljnog istraživačkog resursa. Kao filmski autor, nastavljam da se bavim dokumentarnim filmom koji akcentuje nacionalnu istoriju kroz pojedinačne ljudske sudbine. U oba slučaja, zajednički imenitelj je isti, odgovornost prema svakoj žrtvi koja je podnesena za slobodu srpskog naroda, prema istini, istoriji, ljudima koji svjedoče i prema generacijama koje će sve ono što stvaramo koristiti u budućnosti kao izvor znanja i razvijanja nacionalne svijesti.